මැදපෙරදිග මහා යුද්ධය: ඇමෙරිකානු සාම සැලසුම ඉරානය ප්රතික්ෂේප කරයි – කලාපය පුරා ලේ වැකි ගැටුම් උග්ර වෙයි
විශේෂ දේශපාලන සහ යුද පුවත් විවරණය – දකුණු දිග දියත (Lions Roar Aotearoa)
ටෙහෙරානය සහ වොෂින්ටනය — 2026 මාර්තු 26 — මැදපෙරදිග කලාපය ලෝක යුද්ධයක අද්දරට ගෙන යමින්, ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද සටන් විරාම යෝජනාව ඉරානය විසින් නිල වශයෙන් ප්රතික්ෂේප කර තිබේ. ඉරානය පවසන්නේ තමන් යුද්ධය නතර කරන්නේ තමන්ගේම කොන්දේසි මත මිස ඇමෙරිකාවේ බලපෑම් මත නොවන බවයි. මේ අතරවාරයේ ඉරානය විසින් කුවේට් ජාත්යන්තර ගුවන්තොටුපොළ ඇතුළු ගල්ෆ් කලාපයේ ඉලක්ක වෙත එල්ල කළ ප්රහාර හේතුවෙන් ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල සහ ගෝලීය ආර්ථිකය දැඩි අර්බුදයකට ලක්ව ඇත.
1. ඇමෙරිකානු සාම සැලසුම සහ ඉරානයේ දැඩි පිළිතුර
ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය විසින් පාකිස්ථානය හරහා ඉරානය වෙත කරුණු 15කින් යුත් සාම සැලසුමක් ඉදිරිපත් කරන ලදී. මෙම සැලසුමට පහත කරුණු ඇතුළත් විය:
- ඉරානයට පනවා ඇති ආර්ථික සම්බාධක ඉවත් කිරීම.
- ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩපිළිවෙළ සම්පූර්ණයෙන්ම අත්හිටුවීම.
- බැලැස්ටික් මිසයිල පරීක්ෂණ සීමා කිරීම.
- ලෝක තෙල් සැපයුමෙන් පහෙන් එකක් ගමන් කරන හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) නැවත විවෘත කිරීම.
කෙසේ වෙතත්, ඉරානයේ ‘ප්රෙස් ටීවී’ (Press TV) නාලිකාව වාර්තා කළේ ඉරාන රජය මෙම යෝජනා පිළිකුලෙන් යුතුව ප්රතික්ෂේප කළ බවයි. “ඉරානය යුද්ධය අවසන් කරන්නේ ඉරානයට අවශ්ය වෙලාවට සහ ඉරානයේ කොන්දේසි සපුරා ගත් පසුව පමණයි,” යනුවෙන් ඉරාන නිලධාරියෙක් ප්රකාශ කළේය.
ඉරානයේ ප්රති-කොන්දේසි (පංචවිධ සැලසුම):
ඉරානය විසින් තමන්ගේම කරුණු පහක සැලසුමක් ඉදිරිපත් කර ඇති අතර, ඒවා ඇමෙරිකාවට පිළිගැනීමට අපහසු මට්ටමේ පවතී:
- ඉරාන ඉහළ නිලධාරීන් ඝාතනය කිරීම වහාම නතර කිරීම.
- ඉරානයට එරෙහිව නැවත කිසිදා යුද්ධයක් නොකරන බවට සහතික වීම.
- යුද්ධයෙන් සිදු වූ හානි සඳහා වන්දි ගෙවීම (Reparations).
- සතුරුකම් අවසන් කිරීම.
- හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ පූර්ණ ස්වෛරීභාවය ඉරානයට පැවරීම.
2. යුද පිටියේ වත්මන් තත්ත්වය: තෙල් මිල සහ ගුවන්තොටුපොළ ප්රහාර
ඉරානය සහ ඉරාන හිතවාදී හිස්බුල්ලා (Hezbollah) සංවිධානය එක්ව ඉශ්රායලයට සහ අසල්වැසි අරාබි රටවලට දරුණු ප්රහාර එල්ල කරමින් සිටී.
- කුවේට් ගුවන්තොටුපොළ ප්රහාරය: ඉරාන ඩ්රෝන ප්රහාරයක් කුවේට් ජාත්යන්තර ගුවන්තොටුපොළේ ඉන්ධන ටැංකියකට වැදීමෙන් මහා ගින්නක් හටගෙන ඇති අතර, ගුවන් ගමන් සම්පූර්ණයෙන්ම අඩාල වී ඇත.
- සවුදි අරාබියට ප්රහාර: සවුදි අරාබියේ තෙල් බහුල නැගෙනහිර පළාතට එල්ල වූ ඩ්රෝන ප්රහාර 8ක් විනාශ කිරීමට සවුදි ආරක්ෂක අංශ සමත් විය.
- ඉශ්රායලයේ තත්ත්වය: ඉරාන මිසයිල ප්රහාර හේතුවෙන් ඉශ්රායලයේ රාමත් ගාන් (Ramat Gan) ඇතුළු නගර රැසක වැසියන්ට බෝම්බ බංකර් තුළ රැකවරණය පතා සිටීමට සිදුව ඇත.
3. ඇමෙරිකානු යුද සූදානම: 82 වැනි පැරෂුට් බලඇණිය සීරුවෙන්
තත්ත්වය උග්ර වීමත් සමඟ පෙන්ටගනය විසින් මැදපෙරදිගට අතිරේක හමුදා යැවීමට පියවර ගෙන ඇත.
- පැරෂුට් භටයින්: 82 වැනි බලඇණියේ භටයින් 1,000ක් වහාම කලාපයට යැවීමට නියමිතය.
- මැරීන් භටයින්: උභයජීවී ප්රහාර (Amphibious assaults) සඳහා පුහුණු කළ මැරීන් භටයින් 5,000ක් සහ දහස් සංඛ්යාත නාවික භටයින් කලාපය වෙත යාත්රා කරමින් සිටී.
කෙසේ වෙතත්, ඇමෙරිකානු ජනමත සමීක්ෂණ පෙන්වා දෙන්නේ ට්රම්ප් පරිපාලනය ගෙන යන මෙම යුදමය ක්රියාමාර්ගය ඕනෑවට වඩා වැඩි බවත්, ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම ගැන තමන් බිය වන බවත් බොහෝ ඇමෙරිකානුවන් පවසන බවයි.
4. තෙල් මිල සහ ගෝලීය ආර්ථික බලපෑම
යුද්ධය ආරම්භ වූ දා සිට බොරතෙල් මිල 35% කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇත.
- බොරතෙල් මිල: බ්රෙන්ට් (Brent) වර්ගයේ බොරතෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 120 දක්වා ඉහළ ගිය අතර, සාම සාකච්ඡා පිළිබඳ ආරංචිත් සමඟ එය ඩොලර් 100 දක්වා සුළු වශයෙන් පහත වැටුණි.
- පාරිභෝගිකයාට බලපෑම: තෙල් මිල ඉහළ යාම නිසා ආහාර ද්රව්යවල මිල, ප්රවාහන වියදම් සහ බැංකු පොලී අනුපාත පවා ඉහළ යා හැකි බව ආර්ථික විද්යාඥයෝ අනතුරු අඟවති. විශේෂයෙන්ම හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වසා තැබීම නිසා ලෝකයට අවශ්ය තෙල් මිලියන ගණනක් සැපයීම අඩාල වී ඇත.
5. බාබ් අල්-මන්ඩෙබ් (Bab al-Mandab) සමුද්ර සන්ධියට එල්ල වූ තර්ජනය
ඉරානය දැන් තවත් තීරණාත්මක සමුද්ර මාර්ගයකට තර්ජනය කරමින් සිටී. එනම් ජිබුටි (Djibouti) සහ යේමනය (Yemen) අතර පිහිටි බාබ් අල්-මන්ඩෙබ් සමුද්ර සන්ධියයි.
- ඉරාන තර්ජනය: ඇමෙරිකාව ඉරානයට එරෙහිව ගොඩබිම් ප්රහාරයක් ආරම්භ කළහොත්, මෙම සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කරන නැව්වලට ප්රහාර එල්ල කරන බව ඉරානය පවසයි.
- නවසීලන්තයේ මැදිහත්වීම: මෙම සමුද්ර සන්ධියේ නාවික ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීම සඳහා නවසීලන්ත ආරක්ෂක බලකායේ (NZDF) සය දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් යැවීමට නවසීලන්ත රජය පසුගිය වසරේ තීරණය කළේය.
6. ජර්මනියේ සහ ඕස්ට්රේලියාවේ ප්රතිචාරය
ජර්මානු ආරක්ෂක අමාත්ය බොරිස් පිස්ටෝරියස් (Boris Pistorius) මෙම යුද්ධය හඳුන්වන්නේ ගෝලීය ආර්ථිකයට එල්ල වූ “මහා ව්යසනයක්” (Catastrophe) ලෙසයි.
- “මෙය අපේ යුද්ධයක් නොවෙයි, ඒ නිසා අප මෙයට ඇදගෙන යාමට ඉඩ නොදෙන්න,” යනුවෙන් ඔහු කැන්බරා හිදී පැවසීය.
- ඔහු වහාම සටන් විරාමයක් ඉල්ලා සිටින අතර, සාමය තහවුරු කිරීමට ජර්මනිය සහාය දීමට සූදානම් බව ප්රකාශ කළේය.
7. ට්රම්ප් සහ නෙතන්යාහු අතර මතභේද
ඉශ්රායල අගමැති බෙන්ජමින් නෙතන්යාහු විසින් ඉරාන වැසියන්ට සිය රජයට එරෙහිව පාරට බැස විරෝධය දක්වන ලෙස ඉල්ලීමක් කිරීමට ට්රම්ප්ට යෝජනා කළද, ට්රම්ප් එය ප්රතික්ෂේප කර ඇත.
- “අපි ඇයි මිනිස්සුන්ට පාරට බහින්න කියන්නේ? ඔවුන්ව මැෂින් තුවක්කු මගින් මරා දමනු ඇති,” යනුවෙන් ට්රම්ප් පවසා තිබේ. ඉරාන රජය සිය විරෝධතාකරුවන් මර්දනය කරන ආකාරය ගැන ට්රම්ප් දැඩි සැලකිල්ලක් දක්වන බව මින් පෙනේ.
8. මානුෂීය ඛේදවාචකය: මරණ සංඛ්යාව ඉහළට
යුද්ධයේ බිහිසුණු බව පෙන්වමින් මරණ සංඛ්යාව දිනෙන් දින ඉහළ යමින් පවතී:
- ඉරානය: මරණ 1,500 ඉක්මවා ඇත.
- ලෙබනනය: ඉශ්රායල ප්රහාර හමුවේ පුද්ගලයින් 1,100ක් පමණ මිය ගොස් ඇත.
- ඉශ්රායලය: මරණ 20ක් වාර්තා වේ.
- ඉරාකය: ආරක්ෂක අංශ සාමාජිකයින් 80ක් මිය ගොස් ඇත.
- ඇමෙරිකාව: ඇමෙරිකානු හමුදා සාමාජිකයින් 13 දෙනෙකු ජීවිතක්ෂයට පත්ව ඇත.
