නවසීලන්ත රාජ්ය මණ්ඩලයේ නායකයෝ හතර දෙනෙක් ඕක්ලන්ඩ් හිදී හමුවෙති: සාකච්ඡාවට ලක්වන ප්රධාන කරුණු මොනවාද?
ඕක්ලන්ඩ්, නිව්සීලන්තය —
නවසීලන්ත රාජ්ය මණ්ඩලයට (Realm of New Zealand) අයත් නායකයන් හතර දෙනා ඕක්ලන්ඩ් නගරයේදී විශේෂ හමුවකට එක්ව සිටිති. අග්රාමාත්ය ක්රිස්ටෝපර් ලක්සන් (Christopher Luxon) හමුවී ඔවුන්ගේ වඩාත්ම දැවෙන ගැටලු සහ අභියෝග ඉදිරිපත් කිරීමට මෙම අවස්ථාව පදනම සකසා දී තිබේ.
ඉදිරි සතියේ පලාවු (Palau) හි පැවැත්වීමට නියමිත පැසිෆික් දූපත් සංසදයේ (PIF) නායකයන්ගේ සමුළුවට පෙර, නවසීලන්තය, කුක් දූපත්, නිව් සහ ටොකਲਾవు නියෝජනය කරන මෙම නායකයන් එක මාලාවකට පැමිණ අනාගත උපායමාර්ග පිළිබඳව සාකච්ඡා කිරීම සඳහා මෙම හමුව අ단ස්කම් සපයයි.
රාජ්ය මණ්ඩලයේ අනන්යතාව සහ භූ-දේශපාලනික අභියෝග
කුක් දූපත් සහ නිව් යන රටවල් ආරක්ෂක සහ ආරක්ෂක කටයුතු හැර අනෙකුත් සියලු අංශවලින් පූර්ණ ස්වාධීන ස්වෛරී රාජ්යයන් ලෙස කටයුතු කරන අතර, නවසීලන්තය එම ක්ෂේත්රවලට සහයෝගය දැක්වීමට වගකී සිටී. 1964 කුක් දූපත් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා පනත සහ 1974 නිව් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා පනත යටතේ ඔවුන් නවසීලන්ත පුරවැසියන්ට සමාන සමාන පුරවැසි අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳිති.
මෙම “නිදහස් සංගම්” (free association) සැකැස්ම ලෝකයේම දක්නට ලැබෙන්නේ ඉතා ස්වල්පයකිනි. ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ නිදහස් සංගම් ගිවිසුම් යටතේ කටයුතු කරන පලාවු, මාෂල් දූපත් සහ මයික්රොනීසියා ෆෙඩරේට් ජනපදය යන රටවල පමණක් එවැනි තත්ත්වයක් දැකගත හැකිය. අනෙක් අතට, ටොකලාవు යනු වෙලින්ටන් නගරයේ සිට පාලනය වන යැපෙන ප්රදේශයක් වුවද, එහි අභ්යන්තර කටයුතු ස්වයංව කළමනාකරණය කරගැනීමේ පූර්ණ ස්වයංපාලනයක් ලබා දී තිබේ.
මෙම දූපත්වල භූමි ප්රමාණය කුඩා වුවද, ඒවායේ සමුද්රීය කලාපය අතිමහත්ය. ඇමෙරිකාව සහ චීනය අතර පවතින දැඩි භූ-දේශපාලනික තරඟකාරී වාතාවරණයක් තුළ, වර්ග කිලෝමීටර මිලියන 2.6කට ආසන්න සුවිශේෂී ආර්ථික කලාප (EEZ) ආරක්ෂා කිරීමේ දැවැන්ත උපායමාර්ගික වගකීමක් වෙලින්ටන් රෝහල වෙත පැවරී ඇත. කෙසේ වෙතත්, කුක් දූපත් ගෝලීය මහා බලවතුන් සමඟ සබඳතා වර්ධනය කරගනිමින් ඉදිරියට යද්දී, ටොකලාవు මසුන් ඇල්ලීමේ ආදායමෙහි දැවැන්ත කප්පාදුවක් හේතුවෙන් බරපතල මූල්ය අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටී. මේ වන විට සියලුම පාර්ශ්වයන් දැඩි ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම් හමුවේ පීඩාවට පත්ව සිටින අතර, කුක් දූපත් සහ නිව් අවශ්ය ඉන්ධන සම්පූර්ණයෙන්ම ලබා ගන්නා නවසීලන්තයට මේ සම්බන්ධයෙන් යම් බලපෑමක් කළ හැකිය.
කුක් දූපත් සහ නවසීලන්තය අතර සබඳතා යථා තත්ත්වයට පත්වීම
මෙම වසරේ මාර්තු මාසයේදී කුක් දූපත් අග්රාමාත්ය මාර්ක් බ්රවුන් (Mark Brown) වෙලින්ටන් වෙත පැමිණියද අගමැති ලක්සන් හමුවීමට අවස්ථාවක් ලැබුණේ නැත. පසුගිය සතියේ තෙවන වාරය සඳහා යළිත් තේරී පත් වූ බ්රවුන්, නවසීලන්ත සگකරු සමඟ මුහුණට මුහුණ සාකච්ඡාවක නිරත වන්නේ වසරකට ආසන්න කාලයකට පසුවය. 2024 අග භාගයේදී චීනය සමඟ ඇති කරගත් ආරක්ෂක ගිවිසුමක්, දෝෂ සහිත නාවික ලේඛනයක් සහ ‘ස්වාධීනත්ව’ මතවාද හේතුවෙන් දෙරට අතර ඇති වූ මතභේද රාජ්ය තාන්ත්රික මට්ටමින් යම් බිඳවැටීමකට ලක්ව තිබිණි.
විදේශ කටයුතු සහ වෙළඳ අමාත්යාංශය (MFAT) එය විශ්වාසය බිඳවැටීමක් ලෙස හැඳින්වූ නමුත්, අගමැති බ්රවුන් සහ විදේශ අමාත්ය වින්ස්ටන් පීටර්ස් අතර පැවති සාකච්ඡා මගින් සබඳතා යළි සාමාන්ය තත්ත්වයට පත් කර ගැනීමට හැකි විය. බීජිං සමඟ අත්සන් කළ ගිවිසුම් අභිබවා යන නව ගිවිසුමකට ඔවුන් එළැඹ තිබුණද, කුක් දූපත් “රාජ්යත්වයේ ගමනක” යෙදී සිටින බවට වන ස්ථාවරයෙන් බ්රවුන් පසුබා නැත.
ඇමෙරිකානු පරිපාලනය පැසිෆික් කලාපයේ ගැඹුරු මුහුදු කැණීම් (deep-sea mining) සම්බන්ධයෙන් දැඩි උනන්දුවක් දක්වමින් සිටින අතර, කුක් දූපත් හි සිය ගවේෂණ වරප්රසාද තහවුරු කර ගනිමින් සිටී. කෙසේ වෙතත්, ජාත්යන්තර ජලයේ ගැඹුරු මුහුදු කැණීම් සඳහා දැඩි moratorium (තාවකාලික තහනමක්) ඉල්ලා සිටින නවසීලන්තය, සාගර ජීවීන්ට සිදුවිය හැකි පාරිසරික බලපෑම් පිළිබඳව දැඩි අවධානයෙන් පසුවන බැවින් මෙය ඉදිරියේදී මතභේදකාරී ලක්ෂ්යයක් විය හැකිය.
Tokelau මූල්ය අර්බුදය
පසුගිය පෙබරවාරි මාසයේ සිට Tokelau වෙත යාත්රා කළ යාත්රා දින ක්රමය (Vessel Day Scheme – VDS) මගින් නෙරපා හැරීමත් සමඟ එම ප්රදේශයේ ආදායම දැඩි ලෙස කප්පාදු වී තිබේ. ටුනා මසුන් අල්ලන්නන්ට සිය ජලයේ කාලය විකිණීමට ඉඩ සලස්වන මෙම ලාභදායී ක්රමය පාලනය කරනු ලබන්නේ පැසිෆික් රටවල සංගමයක් වන Nauru Agreement (PNA) පාර්ශ්වයන් විසිනි.
නිල තොරතුරු පනත යටතේ නිකුත් කරන ලද ලේඛනවලට අනුව, පෙබරවාරි සහ ජුනි අතර කාලය තුළ Tokelauහි මූල්ය අලාභය එහි මසුන් ඇල්ලීමේ ලාභයෙන් සියයට 60ක් පමණ වන බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත. මෙම ආදායම් බිඳවැටීම හේතුවෙන් ටොකලාవు සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ නවසීලන්ත ආධාර මත යැපීමට සිදුව ඇති අතර, හිඟය පියවා ගැනීමට තරම් ආධාර ප්රමාණය තවමත් වැඩි වී නොමැත.
