ඉරාන යුද්ධය: ට්රම්ප්ගේ “ජයග්රාහී” ප්රකාශ සහ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ සැබෑ අර්බුදය – ඇමෙරිකාව ලෝක සහය පතයි
විශේෂ දේශපාලන විශ්ලේෂණය – දියත නිවුස් නිව්සීලන්තය (Diyatha News New Zealand)
වොෂින්ටන්/බීජිං — 2026 මාර්තු 17 — ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ඉරානයට එරෙහි යුද්ධය තමන් දැනටමත් “ජයග්රහණය” කර ඇති බවට උදම් ඇනුවද, සැබෑ භූමියේ තත්ත්වය ඊට හාත්පසින්ම වෙනස් මුහුණුවරක් ගනිමින් පවතී. යුද්ධය ආරම්භ වී සති දෙකක් ගතවන තැන, හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය විවෘත කරගැනීම සඳහා ට්රම්ප්ට දැන් චීනය ඇතුළු ලෝක බලවතුන්ගේ යුද නැව්වල සහය අවශ්ය වී තිබේ.
1. ජයග්රාහී ප්රකාශ සහ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ අගුලු වැටීම
පසුගිය සතියේදී බ්රිතාන්යයට මැදපෙරදිගට නැව් එවීම අවශ්ය නොවන බව පැවසූ ට්රම්ප්, දැන් සිය ස්ථාවරය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කර ඇත. හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ලෝක තෙල් සැපයුමෙන් පහෙන් එකක් (20%) ප්රවාහනය කෙරෙන අතර, ඉරානය විසින් මෙය අවහිර කිරීම නිසා ගෝලීය බලශක්ති අර්බුදයක් නිර්මාණය වී තිබේ.
- ලෝක සහය: නැටෝ (NATO) සංවිධානයේ මිත්ර රටවලට සහ චීනයට පවා ට්රම්ප් දැන් බල කර සිටින්නේ මෙම මුහුදු මාර්ගය විවෘත කිරීමට යුද නැව් එවන ලෙසයි.
- තර්ජන: මෙම ඉල්ලීමට ප්රතිචාර නොදක්වන්නේ නම්, නැටෝ සංවිධානයේ අනාගතය අනතුරේ වැටෙනු ඇති බවටත්, චීන නායක ෂී ජින්පින් සමඟ පැවැත්වීමට නියමිත ඉහළ පෙළේ සාකච්ඡා අවලංගු කරන බවටත් ට්රම්ප් වක්රව තර්ජනය කර ඇත.
2. යුද්ධයේ සැබෑ තත්ත්වය: සති දෙකක විනාශය සහ අවිනිශ්චිත අනාගතය
ඇමෙරිකානු සහ ඉස්රායල් ඒකාබද්ධ ගුවන් ප්රහාර මගින් ඉරානයේ මිලිටරි යටිතල පහසුකම්වලට දැඩි හානි පමුණුවා ඇති බව සත්යයකි. එහෙත් යුද්ධය අවසන් වන දිනයක් පිළිබඳව ඇමෙරිකානු පරිපාලනය තුළම පවතින්නේ පරස්පර අදහස් වේ.
- අනාවැකි: බලශක්ති ලේකම් ක්රිස් රයිට් පවසන්නේ යුද්ධය ඉදිරි සති කිහිපයකින් අවසන් වනු ඇති බවයි. නමුත් ඉස්රායලය පවසන්නේ ඔවුන්ගේ බෝම්බ හෙලීම් අවම වශයෙන් තවත් සති තුනක්වත් පවතිනු ඇති බවයි.
- ඇමෙරිකානු ජීවිත: යුද්ධය දැනටමත් ජයගෙන ඇත්නම්, තවමත් ඇමෙරිකානු සෙබළුන් ඉරාන දේශසීමාවේ මියයන්නේ ඇයිද යන්න (දැනට මරණ 13ක් වාර්තා වේ) විපක්ෂ ඩිමොක්රටික් පාක්ෂිකයින් ප්රශ්න කරති.
3. චීනයේ භූමිකාව: ට්රම්ප්ගේ ඉල්ලීමට චීනය අවනත වෙයිද?
චීනය ඉරානයේ විශාලතම තෙල් පාරිභෝගිකයා වන අතර ඔවුන්ගේ උපායමාර්ගික සහකරුවෙකි. ට්රම්ප් චීනයෙන් යුද සහය ඉල්ලීම එක්තරා ආකාරයක උභතෝකෝටිකයකි.
- චීනයේ ශක්තිය: පසුගිය වසර කිහිපය තුළ චීනය සිය තෙල් සංචිත ශක්තිමත් කර ඇති අතර පුනර්ජනනීය බලශක්තිය සඳහා විශාල ආයෝජනයක් කර ඇත. එබැවින් මෙම තෙල් අර්බුදයට මුහුණ දීමේ වැඩි හැකියාවක් චීනය සතුය.
- යුවාන් ගනුදෙනු: ඉරානය විසින් තෙල් ගනුදෙනු චීන ‘යුවාන්’ මුදලින් කිරීමට එකඟ වන්නේ නම් පමණක් ඇතැම් නැව්වලට ඉඩ ලබා දීමට සලකා බලන බව වාර්තා වේ. මෙය ඇමෙරිකානු ඩොලරයේ ආධිපත්යට එල්ල වන ප්රබල පහරකි.
4. ආර්ථික බලපෑම සහ ඛර්ග් දූපත (Kharg Island)
ඉරානයේ ආර්ථිකයේ හදවත බඳු ඛර්ග් දූපත ඉලක්ක කර ගනිමින් ඇමෙරිකාව ප්රහාර එල්ල කර ඇත. මෙය ඉරාන රජයේ ආදායම් මාර්ග අහුරා දැමීමට දරන උත්සාහයකි.
- අතුරු ආබාධ: මෙවැනි ප්රහාර නිසා සිදුවන පාරිසරික හානිය සහ ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල තවදුරටත් ඉහළ යාම (බ්රෙන්ට් බොරතෙල් මිල සටහන් ඉහළ යාම) පාලනය කිරීම ට්රම්ප්ට දැඩි අභියෝගයක් වී තිබේ.
5. දේශීය දේශපාලන උණුසුම සහ ඩිමොක්රටික් විවේචන
නොවැම්බර් මාසයේ පැවැත්වීමට නියමිත අතුරු මැතිවරණය (Midterms) හමුවේ රිපබ්ලිකන් පක්ෂය යුද්ධය ඉක්මනින් අවසන් කිරීමට උත්සාහ කරයි. හිටපු නාවික නිලධාරියෙකු වන පීට් බුටිජෙජ් වැනි ඩිමොක්රටික් නායකයින් පවසන්නේ මෙම යුද්ධය කිසිදු පැහැදිලි පදනමක් නොමැතිව ආරම්භ කළ එකක් බවයි.
