‘ඔපරේෂන් ඉකොනොමික් අවුට්කාස්ට්’: ඉරානය හුදෙකලා කිරීම සඳහා ඇමරිකාවෙන් ක්රියාත්මක වන නව ආර්ථික ක්රියාමාර්ගය!
වාෂින්ටන්, අමෙරිකාව —
ඉරානය සමඟ පවතින ගැටුම කිසිදු අවසානයක් නොපෙනී මාස හයක් කරා ළඟා වෙමින් තිබෙන පසුබිමක, ඉරාන රජයට සහයෝගය ලබා දෙන සියලුම ආර්ථික ජීවන මාර්ග කපා හැරීමේ අරමුණින් අමෙරිකාව විසින් ‘ඔපරේෂන් ඉකොනොමික් අවුට්කාස්ට්’ (Operation Economic Outcast) නමින් නව ආර්ථික උපායමාර්ගික වැඩපිළිවෙළක් එළිදක්වා තිබේ. අමෙරිකානු භාණ්ඩාගාර ලේකම් ස්කොට් බෙසන්ට් (Scott Bessent) මහතා ප්රකාශ කළ පරිදි, ටෙහෙරාන් රජය සම්පූර්ණයෙන්ම හුදෙකලා වන තෙක් මෙම ආර්ථික ප්රහාරය ක්රියාත්මක කිරීමට වොෂින්ටනය අපේක්ෂා කරයි.
‘ඔපරේෂන් ඉකොනොමික් අවුට්කාස්ට්’ යනු කුමක්ද?
මෙම නව වැඩපිළිවෙළ යටතේ ප්රධාන වශයෙන් සිදු කරනු ලබන්නේ ඉරානය සමඟ ව්යාපාරික හා මූල්ය කටයුතුවල නිරත වන විදෙස් රටවල්, සමාගම් සහ අනෙකුත් ආයතන වෙත පනවන ද්විතීයික සම්බාධක තවත් පුළුල් කිරීමයි. ගෝලීය වශයෙන් ඉරානයට පවතින මූල්ය සබඳතා බිඳ දැමීම සඳහා මෙම ආර්ථික ප්රහාරය එල්ල කරන බව බෙසන්ට් මහතා පෙන්වා දෙයි.
මෙම උපායමාර්ගය යටතේ ප්රධාන වශයෙන් ඉලක්ක කර ඇති පාර්ශ්වයන් අතරට:
- ඉරාන බොරතෙල් මිලදී ගන්නා පාර්ශ්වයන්.
- ඉරාන තෙල් ප්රවාහනය කරන නැව් සමාගම්.
- ඉරාන අරමුදල් සංසරණය කිරීමට පහසුකම් සපයන විනිময় මධ්යස්ථාන (Exchange houses).
- මුහුදු සීමාවන් තුළ නෞකා අතර තෙල් මාරු කිරීම වැනි සම්බාධක මඟහැරීමේ උපක්රම සම්බන්ධයෙන් නොදැණුවත් වන්නාක් මෙන් සිටින රටවල් සහ ආයතන.
- ඉරාන මූල්ය ගනුදෙනුවලට පහසුකම් සපයන බැංකු ඇතුළත් වේ.
ඉලක්කගත ආර්ථික ක්ෂේත්ර සහ ක්රියාත්මක වන ආකාරය
මෙම වැඩපිළිවෙළ යටතේ ඉරාන ආර්ථිකයේ විශේෂිත අංශ පහක් ඉලක්ක කර ගනිමින් සම්බාධක පැනවීමට නියමිතය. ඒවා නම් ඩිජිටල් වත්කම් (Digital assets), තාක්ෂණය (Technology), රන් (Gold), ගුවන් සේවා (Aviation) සහ නැව්ගත කිරීමේ ක්ෂේත්රයයි (Shipping). දැනටමත් න්යෂ්ටික හා මිසයිල තාක්ෂණ ප්රසම්පාදන, සයිබර් මෙහෙයුම් සහ තෙල් ආදායම් ජනනය කිරීමේ ජාලයන් සමඟ සම්බන්ධ ආයතන, පුද්ගලයන් සහ නෞකා bijna 60 කට ආසන්න සංඛ්යාවක් සම්බාධකවලට ලක් කර ඇති බව අමෙරිකාව පවසයි.
ආරම්භක පියවරක් ලෙස අනෙකුත් රටවල් ඉරානය සමඟ පවතින ආර්ථික සබඳතා ස්වේච්ඡාවෙන් අත්හරින ලෙස අමෙරිකාව ඉල්ී සිටියි. ලෝක නායකයන් සමඟ දුරකථන සංවාද පවත්වමින් ඉරානය සමඟ වන අන්තර්ක්රියා නවත් වන ලෙස ඉල්ලිම් කරමින් සිටින බව සඳහන් කළද, අමෙරිකාව මෙහිදී නිශ්චිත රටවල් නම් කිරීමෙන් වැළකී සිටියි. කෙසේ වෙතත්, අමෙරිකානු ඉල්ලීම් ප්රතික්ෂේප කරන රටවල් දුර්වල වන රජයක හුදෙකලා වීමට ਭාගී වීමට අපේක්ෂා කළ යුතු බවට බරපතළ අනතුරු ඇඟවීමක් කර තිබේ.
ගෝලීය ප්රතිචාර සහ ආර්ථික බලපෑම
ඉරානය දශක ගණනාවක් පුරා අමෙරිකානු සම්බාධකවලට මුහුණ දී ඇතත්, වර්තමාන තත්ත්වය යටතේ එහි ආර්ථිකය දැඩි ලෙස අඩපණ වී තිබේ. බොරතෙල් අපනයන මත පැනවූ අවහිරතා, ඉරාන මුදල් ඒකකය වාර්තාගත ලෙස අවප්රමාණය වීම, අධික උද්ධමනය සහ වානේ කර්මාන්තය ඇතුළු තෙල් නොවන අංශවලට යුද්ධයෙන් සිදුවූ දැඩි හානි හේතුවෙන් ඉරාන ආර්ථිකය මේ මොහොතේ අතිශයින්ම අවදානම් සහගත මට්ටමක පවතියි.
ඉරානයේ ප්රධානතම තෙල් පාරිභෝගිකයෙකු මෙන්ම ප්රධාන වෙළඳ හවුල්කරුවෙකු වන චීනය මෙම තත්ත්වය හමුවේ දැඩි අවධානයට ලක්ව තිබේ. මීට අමතරව එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය, ඉරාකය, තුර්කිය සහ ඉන්දියාව යන රටවල් ද මෑත වසරවල ඉරානය සමඟ ප්රධාන වෙළඳ හවුල්කාරීත්වයක් පවත්වා ඇති අතර, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය මෑතකදී ඉරානය සමඟ සියලු වෙළඳ සබඳතා අත්හිටුවන බව නිවේදනය කළේය.
මෙම ආර්ථික පීඩනය හේතුවෙන් ඉරානය අමෙරිකාව සමඟ යම් එකඟතාවකට පැමිණීමට මඟ පෑදිය හැකි වුවද, ඉරාන පද්ධතිය සම්පූර්ණයෙන්ම යටත් කර ගැනීම පහසු නොවන බව විශ්ලේෂකයෝ පෙන්වා දෙති. එසේම, මෙමඟින් කලාපයේ යළිත් ප්රචණ්ඩකාරී යුධමය වාතාවරණයක් උද්ගත වීමේ අවදානමක් පවතින බවද ඔවුහු අනතුරු අඟවති.
