මිනිස් හිමිකම් සහ ගිවිසුම් බැඳීම් කඩ කරමින් නවසීලන්තය නිවාස අයිතිවාසිකම් අතින් පසුපසට යමින් තිබේ – නව වාර්තාවකින් හෙළි වෙයි!
ලයන්ස් රෝර් අව්ටෙරෝවා (Lions Roar Aotearoa)
වෙලින්ටන්, නවසීලන්තය — 2026 අගෝස්තු 10 — නිවාස පහසුකම් ලබා ගැනීමේ අයිතිය සම්බන්ධයෙන් මෑතකදී නිකුත් කරන ලද නව වාර්තාවකින් හෙළි වී ඇත්තේ, 2023 වසරෙන් පසු යහපත් නිවාස අයිතිය තහවුරු කිරීමේ අංශයෙන් “කිසිදු ප්රගතියක් අත්කරගෙන නැති” බවයි. නවසීලන්ත මානව හිමිකම් පදනම (Human Rights Foundation) පෙන්වා දෙන්නේ රජයේ වත්මන් ප්රතිපත්ති හේතුවෙන් දේපළ මිලදී ගැනීමේ දැරිය හැකි මිල ගණන්, හිමිකාරීත්වයේ ආරක්ෂාව සහ සංස්කෘතික වශයෙන් ගැළපෙන බව යන අංශයන් පහත වැටී ඇති බවයි.
1. නිවාස අර්බුදය සහ අසමානතාවය
මානව හිමිකම් කොමසාරිස්වරුන් විසින් 2001 දී පිහිටුවන ලද සහ මෑතකදී නව සභාපති ආචාර්ය ආර්රන් පැකාර්ඩ් (Aaron Packard) යටතේ යළි ක්රියාත්මක කරන ලද මෙම පදනම පෙන්වා දෙන්නේ වත්මන් තත්ත්වය යටතේ නවසීලන්තය නිවාස අයිතිවාසිකම් සහ ට්රීටි (Te Tiriti) වගකීම් අතින් “පසුපසට ගමන් කරමින්” (running backwards) ඇති බවයි.
- විශේෂයෙන්ම බලපෑමට ලක් වූවන්: මෝල් සහ තෙතමනය අවම කර ගැනීම වැනි තනි පුද්ගල මිනුම්වල සුළු දියුණුවක් දක්නට ලැබුණද, මාවෝරි (Māori), පැසිෆික් ජාතිකයන්, ආබාධිත පුද්ගලයින් සහ කුලී නිවැසියන් යන පාර්ශ්වයන්ට අදාළ නිවාස අසමානතාවය තවදුරටත් නොවෙනස්ව පවතින බව වාර්තාව පෙන්වා දෙයි.
- ගෝලීය සංසන්දනය: සංවර්ධන හා ආර්ථික සහයෝගීතා සංවිධානයේ (OECD) දත්තවලට අනුව, නවසීලන්තයේ කුලී නිවැසියන් මුහුණ දෙන දැඩි නිවාස වියදම් බර (severe housing cost overburden) ලෝකයේ ඉහළම අගයක් ගන්නා බව හෙළි වී ඇත. කුලී නිවැසියන්ගෙන් 45.9% ක් තම ඉවත දැමිය හැකි ආදායමෙන් 30% කට වඩා වැඩි ප්රමාණයක් නිවාස සඳහා වියදම් කරති.
2. රජයේ ප්රතිපත්ති සහ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම්
වාර්තාව මඟින් රජයේ නිවාස ප්රතිපත්ති කිහිපයක් මානව හිමිකම් බැඳීම් උල්ලංඝනය කරන බවට පෙන්වා දී ඇත:
- සමාජ නිවාස කුලී ඉහළ දැමීම: 2026 අයවැය මඟින් සමාජ නිවාස කුලී පදිංචිකරුවන්ගේ ආදායමෙන් 25% සිට 30% දක්වා ඉහළ නංවා ඇත.
- හදිසි නිවාස සීමා කිරීම්: 2025 ඔක්තෝබර් සහ 2026 මාර්තු අතර කාලය තුළ හදිසි නිවාස අයදුම්පත් වලින් 33.2% ක් ප්රතික්ෂේප කර ඇති අතර, එයින් 30% කට ආසන්න පිරිසකට කිසිදු විකල්ප ආධාරයක් ලැබී නැත.
- කාංග ඔරා (Kāinga Ora) ඉවත් කිරීම්: 2024/25 කාලය තුළ කුටුම්භ 74 ක කුලී ගිවිසුම් අවසන් කර ඇති අතර, එයින් මාවෝරි සහ පැසිෆික් කුලී නිවැසියන් අසමානුපාතික ලෙස බලපෑමට ලක්ව ඇත.
- ආබාධිත ප්රවේශ්යතා ඉලක්කය අත්හැරීම: 2026 මැයි මාසයේදී නව නිවාස වලින් 15% ක් ආබාධිත පුද්ගලයින්ට ප්රවේශ විය හැකි පරිදි සකස් කිරීමේ කැපවීම කාංග ඔරා ආයතනය විසින් අත්හැර දමන ලදී.
නිවාස අමාත්ය ක්රිස්ටෝපර් බිෂොප් (Chris Bishop) ප්රකාශ කළේ වාර්තාව තමාට අලුතින් ලැබී ඇති බැවින් එය සම්පූර්ණයෙන් කියවීමට තවම අවස්ථාවක් ලැබී නැති බවයි. කෙසේ වෙතත්, වසර ගණනාවක් පුරා වර්ධනය වූ නිවාස අර්බුදය විසඳීම සඳහා රජය සතුව පුළුල් සැලැස්මක් ඇති බවත්, ක්රමානුකූල ප්රගතියක් අත්කර ගනිමින් සිටින බවත් ඔහු වැඩිදුරටත් පැවසීය.
