බදු ගෙවිය යුතු පිරිස මිලියන භාගය ඉක්මවයි; බදු ණය බර බිලියන 9.4ක් දක්වා ඉහළ යාමට හේතු මොනවාද?
දියත නිවුස් නිව්සීලන්තය (Diyatha News New Zealand)
වෙලින්ටන්, නවසීලන්තය — 2026 අගෝස්තු 11 — දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවට (Inland Revenue) බදු ගෙවීමට ඇති පුද්ගලයින් සංඛ්යාව මිලියන භාගයක් ඉක්මවා ඇති අතර, සමස්ත බදු ණය ප්රමාණය ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 9.4ක් දක්වා ඉහළ ගොස් තිබේ. මෙයින් සියයට 62ක් හෙවත් බිලියන 5.9ක මුදලක් පමණක් එකතු කරගත හැකි ඒවා ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත.
1. බදු ණය ඉහළ යාමට ප්රධාන හේතු
- කොවිඩ් සමයේ ලිහිල් ප්රතිපත්ති: චාටර්ඩ් එකවුන්ටන්ට්ස් ආයතනයේ (CAANZ) ප්රකාශක ජෝන් කත්බට්සන් (John Cuthbertson) පෙන්වා දෙන පරිදි, කොවිඩ් වසංගත සමයේදී රජය සහ දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව බදු ගෙවන්නන් සම්බන්ධයෙන් වඩාත් මෘදු ප්රවේශයක් (softly-softly approach) අනුගමනය කිරීම මෙම ණය කන්දරාව එකතු වීමට ප්රධාන හේතුවක් විය.
- ක්ෂුද්ර සහ කුඩා මධ්ය පරිමාණ ව්යාපාර (SMEs): සමස්ත බදු ණයවලින් සියයට 65කට වගකිව යුත්තේ ක්ෂුද්ර සහ කුඩා මධ්ය පරිමාණ ව්යාපාර වේ. මෙයින් වැඩි ප්රමාණයක් GST සහ සේවක අර්ථසාධක/PAYE වැනි බදු වන අතර, අසාර්ථක වෙමින් පවතින ව්යාපාර තම මූල්ය අර්බුද පියවා ගැනීම සඳහා රජයට ගෙවිය යුතු මෙම මුදල් සේවා ප්රාග්ධනය ලෙස වැරදි ලෙස භාවිතා කර ඇති බව අනාවරණය වී තිබේ.
- ව්යාපාර බිහිවීම සහ බංකොලොත්භාවය: නවසීලන්තයේ ව්යාපාර ආරම්භ කිරීම පහසු වීම මෙන්ම, අගය අඩු හෝ අගනාකම් නොමැති ව්යාපාර පවා අසමර්ථ වන තෙක් වෙළඳපොලේ රැඳී සිටීම හරහා ණය එකතු වීම වැඩි වී ඇති බව සිම්ප්ලිසිටි ආයතනයේ ප්රධාන ආර්ථික විද්යාඥ ෂමබීල් ඉක්බාබ් (Shamubeel Eaqub) පෙන්වා දෙයි.
2. අයකර ගැනීමේ ක්රියාවලිය සහ ඉදිරි අභියෝග
දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ණය අය කර ගැනීම සඳහා දැඩි අනුකූලතා ක්රියාමාර්ග (compliance activity) සහ නීතිමය ක්රියාමාර්ග වෙත යොමු වුවද, ව්යාපාර විසුරුවා හැරීමේදී (liquidations) සම්පූර්ණ ණය මුදල අය කර ගැනීමට නොහැකි අවස්ථා බහුලය. කෙසේ වෙතත්, ණය වැඩිවීමේ වේගය මන්දගාමී වී තිබුණද, ආර්ථික පීඩනයන් හමුවේ ඉදිරියේදී ගෙවිය යුතු බදු ප්රමාණය තවදුරටත් ඉහළ යා හැකි බව IRD ආයතනය අනතුරු අඟවයි.
