සමාජ නිවාස ප්‍රතිපත්තිය කුලී නිවැසියන්ට නිවාස හිමිකම ලබා දීමට අපොහොසත් වී තිබේද? – විශ්ලේෂණයක්

දියත නිවුස් නිව්සීලන්තය (Diyatha News New Zealand)

වෙලින්ටන්, නවසීලන්තය — 2026 ජූලි 31 — රජය විසින් මෑතකදී ඉවි සහ ප්‍රජා නිවාස සපයන්නන් සඳහා ප්‍රධාන අරමුදල් මූලාශ්‍රය වන තරගකාරී ‘නම්‍යශීලී අරමුදලට’ (Flexible Fund) ඩොලර් මිලියන 69ක ආයෝජනයක් සිදු කර ඇති නමුත්, මෙම ප්‍රතිපත්තිය මඟින් කුලී නිවෙස්වල සිට නිවාස හිමිකම කරා ගමන් කිරීමට උත්සාහ කරන වැඩ කරන පවුල් මඟහැරී යාමේ අවදානමක් පවතින බව නවතම විශ්ලේෂණ වාර්තාවක් පෙන්වා දෙයි.

අතරමැද සිරවී සිටින කුලී පවුල් සහ එහි අභියෝග

මෙම පවුල් නිවාස පද්ධතියේ වඩාත් අසීරු මධ්‍යස්ථ ස්ථරයක (Difficult middle) ජීවත් වෙති:

• සමාජ නිවාස (Social housing) සඳහා අයදුම් කිරීමට ඔවුන්ගේ ආදායම වැඩි වුවද, විවෘත වෙළඳපොළෙන් නිවසක් මිලදී ගැනීමට හෝ ඩෙපොසිට් මුදලක් ඉතිරි කර ගැනීමට ඔවුන්ට නොහැකිය.
• බොහෝ දෙනෙක් අධික කුලී මුදල් ගෙවීමට, අස්ථාවර කුලී ගිවිසුම්වලට සහ කුලී නිවාස හිමියන් නිවෙස් විකිණීම හේතුවෙන් නිතර නිතර වාසස්ථාන මාරු කිරීමට මුහුණ දෙති. මෑතකදී කරන ලද පර්යේෂණයකින් හෙළි වී ඇත්තේ පෞද්ගලික කුලී නිවැසියන්ගෙන් හතරෙන් එකක් තම ආදායමෙන් 40%කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් කුලිය සඳහා වැය කරන බවයි.

ප්‍රගතිශීලී නිවාස හිමිකම් ආකෘති සහ අරමුදල් හිඟය

බොහෝ ප්‍රජා නිවාස සපයන්නන් විසින් හවුල් හිමිකම් (Shared ownership), කුලී-මිලදී ගැනීමේ (Rent-to-buy) ක්‍රම සහ ප්‍රජා ඉඩම් භාර (Community land trust) වැනි දැරිය හැකි මිලකට නිවාස හිමිකම් ලබා දෙන ආකෘති ක්‍රියාත්මක කරයි. මේවා හරහා නිවාස පිරිවැය අවම කර ගනිමින් හිමිකම් ලැබීමට දුෂ්කර පවුල්වලට මඟ සැලසේ.

මීට පෙර ඩොලර් මිලියන 400ක ‘ප්‍රගතිශීලී නිවාස හිමිකම් අරමුදල’ (Progressive Home Ownership Fund) මඟින් මෙම ආකෘති පුළුල් කිරීමට සහයෝගය ලැබුණද, 2024 මැද භාගයේදී එම අරමුදල වසා දැමුණු අතර නව අයදුම්පත් භාර ගැනීම නවතා දමන ලදී. එතැන් පටන් රජයේ ප්‍රතිපත්තිය ‘Going for Housing Growth’ වැඩසටහන හරහා විවෘත වෙළඳපොළ නිවාස සැපයුම වැඩි කිරීම කෙරෙහි යොමු වී ඇත.

පවුල්වල අත්දැකීම් සහ යථාර්ථය

වාර්තාවට අනුව, මෙම යෝජනා ක්‍රම හරහා ජීවිතය ජයගත් පවුල් මෙන්ම යම් යම් අභියෝගවලට මුහුණ දුන් පවුල් ද වෙති:

• රෝටුරුආ හි ටියානාගේ පවුල: දැඩි නිවාස අනාරක්ෂිත භාවයෙන් පසු Habitat for Humanity ආයතනයේ ප්‍රගතිශීලී නිවාස හිමිකම් වැඩසටහනට සම්බන්ධ වූ ඇය, සෞඛ්‍යාරක්ෂිත සහ උණුසුම් නිවසක් හිමිකර ගැනීම තම දූදරුවන්ට කළ හැකි විශාලමනයක් බව පවසයි.
• ක්වීන්ස්ටවුන් හි ලුසි: ප්‍රජා කල්බදු ආකෘතිය (Community leasehold model) හරහා ඉඩම් සඳහා සුළු බදු කුලියක් ගෙවමින් තමන් ආදරය කරන ප්‍රජාව තුළම රැඳී සිටීමට ඇයට හැකි වී තිබේ.
• මූල්‍ය සහ සහයෝගීතා සහාය: දකුණු ඕක්ලන්ඩ් හි ඩැනියෙල්ට නවසීලන්ත නිවාස පදනම (NZ Housing Foundation) මඟින් ණය ප්‍රතිසංස්කරණය සහ මූල්‍ය උපදෙස් ලබා දෙමින් උණුසුම් නිවසක් හිමිකර ගැනීමට සහාය වී ඇත.
• පරිස්සම් විය යුතු තැන්: කෙසේ වෙතත්, වෙළඳපොළ ඉහළ ගිය අවස්ථාවක හවුල් කොටස් ක්‍රමවලට (Shared equity) සම්බන්ධ වීමෙන් දැඩි ආර්ථික පීඩනයන්ට ලක් වූ පවුල් පිළිබඳව ද මෙහිදී අනාවරණය කර ඇත.

නිගමනය

රජයට මහජන නිවාස සහ දැරිය හැකි කුලී නිවාස අවශ්‍ය වනවා සේම, කිසිදු සහයකින් තොරව කිසිදා නිවාස හිමිකමක් ලබා ගැනීමට නොහැකි වැඩ කරන කුලී නිවැසියන් සඳහා ද නිසි මාර්ග සැකසීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. නිසි සැලසුමකින් යුතුව ක්‍රියාත්මක කළහොත්, දැරිය හැකි මිලකට නිවාස හිමිකම ලබා දීම මඟින් පෞද්ගලික කුලී ක්‍රමයෙන් ලබා දිය නොහැකි ස්ථාවරත්වය සහ අනාගතය සඳහා ස්ථිර පදනමක් ගොඩනඟා ගත හැකිය.