අයවැය 2026: ‘චන්දදායකයින් සඳහා තෑගි’ වෙනුවට විනයගරුක මූල්ය කළමනාකරණයක් – නිකොලා විලිස්ගෙන් දැඩි තීරණ
🚨 දියත නිවුස් නිව්සීලන්තය (Diyatha News New Zealand) — ආර්ථික විශේෂ වාර්තාව
2026 මැයි 28 (වෙලින්ටන්, නවසීලන්තය) — 2026 වසරේ රාජ්ය අයවැය ඉදිරිපත් කරමින් මුදල් අමාත්ය නිකොලා විලිස් මහත්මිය අවධාරණය කළේ, මෙවර අයවැය තුළින් චන්දදායකයින් ආකර්ෂණය කර ගැනීමේ අරමුණින් සිදුකරන “සීනි තෑගි” (sugar hits) ලබා නොදෙන බවයි. ඒ වෙනුවට, රටේ ආර්ථික අනාගතය සුරක්ෂිත කිරීම සඳහා විනයගරුක සහ ප්රවේශම්සහගත මූල්ය කළමනාකරණයකට මුල්තැන ලබා දී ඇත.
📈 අයවැය ඉලක්ක සහ අතිරික්තය කරා ගමන
භාණ්ඩාගාරයේ නවතම අනාවැකිවලට අනුව, 2028-29 වර්ෂය වන විට නවසීලන්තය අයවැය අතිරික්තයක් (surplus) කරා ළඟා වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.
- අතිරික්තය: මෙය මීට පෙර පුරෝකථනය කළ දිනයට වඩා වසරකින් ඉදිරියට පැමිණීමකි.
- ණය බර: 2028-29 වර්ෂයේදී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් ප්රතිශතයක් ලෙස රාජ්ය ණය අඩු වීමට පටන් ගනු ඇතැයි භාණ්ඩාගාරය විශ්වාස කරයි.
- මූල්ය විනය: මුළු වියදම් අතුරින් $3.8 බිලියනයක් නව මුලපිරීම් සඳහා යොදවා ඇති අතර, එම මුදල රාජ්ය සේවයේ වියදම් කප්පාදුව සහ ‘Fees-Free’ අධ්යාපන ක්රමය අහෝසි කිරීම වැනි මූලාශ්ර හරහා $1.7 බිලියනයකින් පියවා ගැනීමට සැලසුම් කර ඇත.
⛽ ඉන්ධන අර්බුදය සහ හදිසි අරමුදල
පවතින ඉන්ධන අර්බුදය සැලකිල්ලට ගෙන, රජය විසින් අනාගත අවදානම් කළමනාකරණය කිරීමට පියවර ගෙන තිබේ.
- හදිසි අරමුදල: ඉන්ධන අර්බුදය තවදුරටත් උත්සන්න වුවහොත් ජනතාවට සහ ව්යාපාරවලට සහන සැලසීම සඳහා $450 මිලියනයක හදිසි අරමුදලක් (rainy day fund) වෙන් කර ඇත.
- පවුල් සඳහා සහන: මීට පෙර ප්රකාශ කළ පරිදි පවුල් 150,000ක් සඳහා සතියකට $50ක ජීවන වියදම් දීමනාවක් ලබා දෙනු ඇත.
🏥 සෞඛ්ය සහ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය
අයවැයේ වැඩිම ප්රතිපාදන ප්රමාණයක් යොමු කර ඇත්තේ සෞඛ්ය අංශයට සහ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනයටයි.
- සෞඛ්ය සේවය: පෙර වසරට වඩා අතිරේක $5.5 බිලියනයක් සෞඛ්ය සේවා සඳහා වෙන් කර ඇත. මෙයට අමතරව වංගාරෙයි රෝහලට නව වාට්ටු සංකීර්ණයක් ඉදි කිරීම ඇතුළු ප්රාග්ධන වියදම් සඳහා $680 මිලියනයක් වෙන් කර තිබේ.
- මාර්ග සහ ප්රවාහනය: වයිකාටෝ අධිවේගී මාර්ගය දීර්ඝ කිරීම සඳහා $1.8 බිලියනයක් සහ KiwiRail ජාලය සංවර්ධනයට $1 බිලියනයකට අධික මුදලක් වෙන් කර ඇත. තවද, කාලගුණික ආපදාවලින් ආරක්ෂා වීමට ප්රධාන මාර්ග උත්ශ්රේණි කිරීම සඳහා $400 මිලියනයක් වෙන් කර තිබේ.
🏦 නව බදු සහ මූල්ය රෙගුලාසි
නව බදු හඳුන්වා නොදෙන බවට දුන් පොරොන්දුවට අනුකූලව කටයුතු කරන බව පවසමින්, මුදල් අමාත්යවරිය මූල්ය ආයතන සඳහා නව ‘ලෙවී’ (levy) බද්දක් හඳුන්වා දී ඇත.
- මූල්ය ලෙවී: බැංකු, රක්ෂණ සමාගම් සහ තැන්පතු භාර ගන්නා ආයතන සඳහා මෙම බද්ද අය කෙරෙන අතර, වසර හතරක් තුළ එමගින් $200 මිලියනයකට අධික ආදායමක් අපේක්ෂා කෙරේ.
- පරිත්යාග මත බදු: පුණ්යායතන සඳහා ලබා දෙන පරිත්යාග මත ලැබෙන බදු සහන වාර්ෂිකව $100,000කට සීමා කිරීමට පියවර ගෙන ඇත.
