අගමැති ක්‍රිස්ටෝපර් ලක්සන්ගෙන් MMP ඡන්ද ක්‍රමය වෙනස් කිරීමේ ජනමත විචාරණ යෝජනාවක් – දේශපාලන ක්ෂේත්‍රයේ දැඩි කතාබහක්!

ලයන්ස් රෝර් අවුටරෝවා (Lions Roar Aotearoa)

වෙලින්ටන්, නවසීලන්තය — 2026 අගෝස්තු 06 — තවදුරටත් බලයේ සිටින්නේ නම් නවසීලන්තයේ වත්මන් සමානුපාතික නියෝජන (MMP) ඡන්ද ක්‍රමය සම්බන්ධයෙන් ජනමත විචාරණයක් පවත්වන බවට අග්‍රාමාත්‍ය ක්‍රිස්ටෝපර් ලක්සන් සිදුකළ ප්‍රකාශයත් සමඟ නවසීලන්ත දේශපාලන ක්ෂේත්‍රයේ දැඩි ආන්දෝලනයක් ඇති වී තිබේ. ඉදිරි නොවැම්බර් 7 වැනි දින පැවැත්වෙන මහ මැතිවරණය ඉලක්ක කරමින් මෙම ප්‍රකාශය කර ඇති අතර, පාර්ලිමේන්තු ධුර කාලය වසර තුනේ සිට හතර දක්වා දීර්ඝ කිරීමේ ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීමට ද ඔහු යෝජනා කර ඇත.

1. වත්මන් MMP ඡන්ද ක්‍රමය ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය

නවසීලන්තය 1996 වසරේ සිට අනුගමනය කරන මෙම MMP ක්‍රමය යටතේ ඡන්දදායකයින්ට ඡන්ද දෙකක් හිමිවේ:

• දේශීය නියෝජිතයා සඳහා (Electorate Vote): තමන් පදිංචි ප්‍රදේශයෙන් පාර්ලිමේන්තුවට තෝරා පත් කර යැවීමට කැමති අපේක්ෂකයාට ලබා දෙන ඡන්දය.
• දේශපාලන පක්ෂය සඳහා (Party Vote): තමන් වඩාත් අගයන ප්‍රතිපත්ති නියෝජනය කරන දේශපාලන පක්ෂයට ලබා දෙන ඡන්දය.

පාර්ලිමේන්තුවේ මුළු ආසන සංඛ්‍යාව 120ක් වන අතර, ඉන් වැඩි ප්‍රමාණයක් ආසන මන්ත්‍රීවරුන් ලෙසත්, ඉතිරිය පක්ෂ ඡන්ද ප්‍රතිශතය මත ලැයිස්තු මන්ත්‍රීවරුන් ලෙසත් වෙන් කෙරේ. කෙසේ වෙතත්, පක්ෂයකට පාර්ලිමේන්තුවට පිවිසීමට අවම වශයෙන් 5% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් හෝ ආසනයක් හිමිකර ගත යුතුය.

2. විපක්ෂයේ සහ හවුල්කාර පක්ෂ නායකයන්ගේ දැඩි විරෝධය

අග්‍රාමාත්‍යවරයාගේ මෙම යෝජනාවට එරෙහිව සෙසු පක්ෂ නායකයන්ගෙන් දැඩි විරෝධයක් එල්ල වී තිබේ:

• වින්ස්ටන් පීටර්ස් (නවසීලන්ත පළමුවෙන් පක්ෂය): අග්‍රාමාත්‍යවරයාගේ මෙම කැඳවීම “අර්ථ දැක්විය නොහැකි” මෙන්ම “බලය අල්ලා ගැනීමේ උත්සාහයක්” (Power grab) ලෙස වින්ස්ටන් පීටර්ස් දැඩි ලෙස විවේචනය කළේය. ද්විපක්ෂ ක්‍රමයේ බලය පිරිහී යන විට පැරණි පක්ෂ තම වාසියට ක්‍රම මාරු කිරීමට උත්සාහ කරන බව ඔහු සඳහන් කළේය.
• ක්‍රිස් හිප්කින්ස් (කම්කරු පක්ෂය): 2011 වසරේ පැවති ජනමත විචාරණයෙන් 58% ක ජනතාවක් MMP ක්‍රමයට අනුමැතිය දී ඇති බැවින් යළි ජනමත විචාරණයක් අවශ්‍ය නොවන බවත්, අග්‍රාමාත්‍යවරයාට තම රජය නිසි ලෙස කළමනාකරණය කර ගැනීමට නොහැකිවීම වසා ගැනීමට මෙය උත්සාහයක් බවත් හිප්කින්ස් පැවසීය.
• ඩේවිඩ් සේමූර් (ACT පක්ෂය): මෙය “හාස්‍යජනක අදහසක්” වුවද, රටට මේ මොහොතේ ඊට වඩා හදිසි සහ වැදගත් ගැටලු විසඳීමට ඇති බව පෙන්වා දුන්නේය.

MMP (Mixed Member Proportional) ඡන්ද ක්‍රමය යනු කුමක්ද?

නවසීලන්තය ඇතුළු රටවල් කිහිපයක ප්‍රජාතාන්ත්‍රික මැතිවරණ සඳහා භාවිතා කරන ඡන්ද ක්‍රමයක් වන MMP යනු “මිශ්‍ර සාමාජික සමානුපාතික නියෝජන” (Mixed Member Proportional) ක්‍රමයයි.

මෙම ක්‍රමයේ ප්‍රධාන අරමුණ වන්නේ පාර්ලිමේන්තුව තුළ ජනතාවගේ ඡන්ද ප්‍රතිශතයට හරියටම සමානුපාතික වන පරිදි ආසන බෙදී යාම සහ ප්‍රදේශය නියෝජනය කිරීමට මන්ත්‍රීවරයෙක් ද පත්වීම තහවුරු කිරීමයි.

1. ඡන්දදායකයින්ට ලැබෙන ඡන්ද (Votes)

MMP ක්‍රමයක් යටතේ ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන විට, ඡන්දදායකයෙකුට ප්‍රධාන වශයෙන් ඡන්ද 2ක් හිමිවේ:

1. දේශීය නියෝජිත ඡන්දය (Electorate Vote): තමන් පදිංචි ප්‍රදේශයෙන් (મતදායක කොට්ඨාසයෙන්) පාර්ලිමේන්තුවට තෝරා පත් කර යැවීමට කැමති වඩාත්ම සුදුසු පුද්ගලයාට (අපේක්ෂකයාට) ලබා දෙන ඡන්දයයි.
2. පක්ෂ ඡන්දය (Party Vote): තමන් වඩාත් අගයන ප්‍රතිපත්ති සහ මතවාද නියෝජනය කරන දේශපාලන පක්ෂයට ලබා දෙන ඡන්දයයි. (රටක රජයක් බලයට පත්වීම තීරණය වන්නේ මෙම පක්ෂ ඡන්ද ප්‍රතිශතය මතය).

2. පාර්ලිමේන්තු ආසන බෙදී යන ආකාරය

මෙම ක්‍රමය යටතේ පාර්ලිමේන්තුව තුළ ඇති මුළු ආසන සංඛ්‍යාව ප්‍රධාන කොටස් දෙකකට බෙදා වෙන් කෙරේ:

• ආසන මන්ත්‍රීවරුන් (Electorate MPs): ඡන්දදායකයින් තමන් පදිංචි ප්‍රදේශයෙන් ನೇరుව තෝරාපත් කරගන්නා මන්ත්‍රීවරුන් වේ.
• ලැයිස්තු මන්ත්‍රීවරුන් (List MPs): පක්ෂයක් විසින් ලබා ගන්නා ලද සමස්ත ‘පක්ෂ ඡන්ද’ ප්‍රතිශතයට අනුකූලව, පාර්ලිමේන්තුවේ එම පක්ෂයට හිමි විය යුතු නියෝජිත අනුපාතය පූර්ණ කිරීම සඳහා පක්ෂයේ නාම ලැයිස්තුවෙන් පත් කරනු ලබන මන්ත්‍රීවරුන් වේ.

මෙහිදී පාර්ලිමේන්තුවේ මුළු ආසන සංඛ්‍යාව සහ පක්ෂයක් ලබා ගන්නා පක්ෂ ඡන්ද ප්‍රතිශතය හරියටම එකිනෙකට ගැළපෙන ආකාරයට ආසන සකස් කරනු ලැබේ.

3. පාර්ලිමේන්තුවට පිවිසීමට ඇති නීති (Threshold)

පක්ෂයක් පාර්ලිමේන්තුවට පිවිසීමට නම් ප්‍රධාන කොන්දේසි දෙකෙන් එකක් සපුරා තිබිය යුතුය:

• හෝ, සමස්ත රටම ආවරණය වන පරිදි ලැබෙන පක්ෂ ඡන්ද වලින් අවම වශයෙන් 5% ක ප්‍රතිශතයක් ලබා ගැනීම.
• හෝ, තමන් තරඟ කළ දේශීය ආසනයක් (Electorate seat) ජයග්‍රහණය කිරීම.

4. රජයක් පිහිටුවන්නේ කෙසේද?

කිසිදු පක්ෂයකට තනිව 50% ක බහුතරයක් ලබා ගැනීමට නොහැකි වූ විට, බහුතරය සපුරා ගැනීම සඳහා කුඩා පක්ෂ සමඟ සාකච්ඡා කර හවුൽ රජයක් (Coalition Government) හෝ සහයෝගීතා ගිවිසුම් හරහා බලය පිහිටුවීමට සිදුවේ.

පාර්ලිමේන්තුවේ බහුතර බලය (50% කට වැඩි ආසන සංඛ්‍යාවක්) ලබා ගන්නා පක්ෂයට හෝ පක්ෂ එකමුතුවට රජයක් පිහිටුවිය හැක.