ලෝකය යුද ගින්නෙන් ඇලලෙයි: මැදපෙරදිග න්යෂ්ටික මධ්යස්ථානවලට ප්රහාර – ගෝලීය බලශක්ති අර්බුදයක් හමුවේ G7 සහ ලෝක බලවතුන්ගේ දැඩි තීරණ!
විශේෂ ගෝලීය පුවත් විශ්ලේෂණය – දියත නිවුස් නිව්සීලන්තය (Diyatha News New Zealand)
ලෝක පුවත් සේවය — 2026 මාර්තු 22 — වර්තමාන ලෝකය පෙර නොවූ විරූ මට්ටමේ යුදමය සහ ආර්ථික අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටී. විශේෂයෙන්ම මැදපෙරදිග කලාපයේ ඉරානය, ඊශ්රායලය සහ අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය කේන්ද්ර කරගනිමින් ඇවිලෙන යුද ගින්න මේ වන විට න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කරගත් ප්රහාර දක්වාත්, ගෝලීය බලශක්ති සැපයුම අඩාල කරන මට්ටම දක්වාත් වර්ධනය වී තිබේ.
මෙම ලිපිය මගින් පසුගිය පැය 24 තුළ වාර්තා වූ ප්රධානතම පුවත් සහ ඒවායේ දීර්ඝකාලීන බලපෑම් පිළිබඳව දියත නිවුස් නිව්සීලන්තය (Diyatha News New Zealand) අප සවිස්තරාත්මක විමසුමක යෙදෙන්නෙමු.
1. ඉරාන ප්රහාර වහාම නතර කරන ලෙස G7 රටවලින් බලපෑම්
කැනඩාව, ප්රංශය, ජර්මනිය, ඉතාලිය, ජපානය, එක්සත් රාජධානිය සහ අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය යන ලොව දියුණුතම ආර්ථිකයන් හත (G7) සහ යුරෝපා සංගමය (EU) එක්ව සෙනසුරාදා දින විශේෂ ඒකාබද්ධ ප්රකාශයක් නිකුත් කරමින්, ඉරානය විසින් මැදපෙරදිග කලාපයේ සිදුකරන සියලුම ප්රහාර “වහාම සහ කොන්දේසි විරහිතව” නතර කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියහ.
මෙම ප්රකාශය මගින් අවධාරණය කෙරුණේ ඉරාන රෙජිමය සහ ඔවුන්ගේ අනුග්රහය ලබන සන්නද්ධ කණ්ඩායම් (proxies) විසින් සිදුකරන අසාධාරණ ප්රහාර හමුවේ තම කලාපීය හවුල්කරුවන්ට උපරිම සහයෝගය ලබාදෙන බවයි. එමෙන්ම, ඉරානයේ ප්රහාරවලට ලක්වන ඕනෑම රටකට තම භූමිය සහ පුරවැසියන් ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා ස්වයං ආරක්ෂාව (Self-defense) භාවිතා කිරීමට පූර්ණ අයිතිය පවතින බවද G7 නායකයෝ අවධාරණය කළහ.
2. න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන ඉලක්ක වූ දරුණු ප්රහාර
මෙම යුද්ධයේ වඩාත්ම බියකරු සංධිස්ථානය සනිටුහන් කරමින් දෙපාර්ශවයේම න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන ආසන්නයට ප්රහාර එල්ල වී තිබේ.
ඊශ්රායලයේ ඩිමෝනා (Dimona) ප්රහාරය
ඊශ්රායල හමුදාව තහවුරු කළේ ඉරානය විසින් එල්ල කළ මිසයිලයක් දකුණු දිග ඩිමෝනා නගරයට පතිත වූ බවයි. මෙම නගරය ඊශ්රායලයේ ප්රධානතම න්යෂ්ටික මධ්යස්ථානය පිහිටි ස්ථානය වීම විශේෂත්වයකි. මෙම ප්රහාරයෙන් ගොඩනැගිල්ලකට සෘජු හානි සිදු වී ඇති අතර, ෂෙල් වෙඩි කැබලි වැදීමෙන් පුද්ගලයන් 20 දෙනෙකු පමණ තුවාල ලබා ඇති බව වෛද්ය වාර්තා සඳහන් කරයි.
ඉරානයේ නටාන්ස් (Natanz) ප්රහාරය
ඊට ප්රතිචාර වශයෙන් අමෙරිකානු සහ ඊශ්රායල හමුදා විසින් ඉරානයේ නටාන්ස් න්යෂ්ටික මධ්යස්ථානයට ප්රහාර එල්ල කර තිබේ. ඉරාන පරමාණුක බලශක්ති ආයතනය පැවසුවේ යුරේනියම් සාරවත් කිරීම සඳහා යොදාගත් මෙම මධ්යස්ථානයට ප්රහාර එල්ල වුවද, කිසිදු විකිරණශීලී කාන්දුවක් වාර්තා වී නොමැති බවයි. කෙසේ වෙතත්, එක්සත් ජාතීන්ගේ පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සියේ (IAEA) ප්රධානියා සහ රුසියාව වැනි රටවල් අනතුරු අඟවන්නේ න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කර ප්රහාර එල්ල කිරීම තුළින් සමස්ත ලෝකයම දරුණු ව්යසනයකට ලක්වීමේ අවදානමක් පවතින බවයි.
3. හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) සහ බලශක්ති අර්බුදය
ගෝලීය බොරතෙල් සැපයුමෙන් විශාල ප්රමාණයක් ගමන් කරන හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය ඉරානය විසින් වසා දැමීමත් සමග ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් සහ ගෑස් මිල සීඝ්රයෙන් ඉහළ ගොස් ඇත.
- මිල ඉහළ යාම: පෙබරවාරි 28 දින යුද්ධය ආරම්භ වූ දා සිට මේ දක්වා ලෝක තෙල් මිල 50% කින් පමණ ඉහළ ගොස් තිබේ. යුරෝපයේ ස්වභාවික ගෑස් මිල 30% කින් ඉහළ ගොස් ඇත.
- ජපානයේ තත්ත්වය: ජපානය සිය තෙල් අවශ්යතාවයෙන් 95% ක් මැදපෙරදිගින් ලබාගන්නා අතර එයින් 70% ක් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ප්රවාහනය කෙරේ. මෙම තත්ත්වය හමුවේ ජපානය සිය මූලෝපායික තෙල් සංචිත (දින 254 කට ප්රමාණවත්) වෙළඳපොළට මුදා හැරීම ආරම්භ කර ඇත.
- ඉරාන විදේශ ඇමතිගේ ප්රකාශය: ඉරාන විදේශ අමාත්ය අබ්බාස් අරාග්චි (Abbas Araghchi) පවසන්නේ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය තමන් වසා දමා නොමැති බවත්, එය වසා ඇත්තේ තමන්ට ප්රහාර එල්ල කරන “සතුරු රටවල” නැව් සඳහා පමණක් බවත්ය. ජපානය වැනි රටවල නැව්වලට ආරක්ෂිතව ගමන් කිරීමට අවශ්ය පහසුකම් සැපයීමට තමන් සූදානම් බවද ඔහු පවසා තිබේ.
4. අමෙරිකාව සහ ඊශ්රායලය යුද්ධය තීව්ර කරයි
ඊශ්රායල ආරක්ෂක අමාත්ය ඉස්රායල් කැට්ස් (Israel Katz) අනතුරු අඟවා ඇත්තේ ඉරාන රෙජිමයට සහ ඔවුන්ගේ යටිතල පහසුකම්වලට එල්ල කරන ප්රහාර ඉරිදා (අද) සිට තවදුරටත් දැඩි කරන බවයි.
මේ අතර, අමෙරිකානු හමුදාව (US Central Command) ප්රකාශ කළේ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය අසල නැව්වලට තර්ජනයක්ව පැවති ඉරාන මිසයිල ගබඩා කර තිබූ භූගත බංකරයක් (Underground bunker) සාර්ථකව විනාශ කළ බවයි. රාත්තල් 5000 ක බෝම්බ භාවිතා කර සිදුකළ මෙම ප්රහාරයෙන් මිසයිල රේඩාර් පද්ධති සහ බුද්ධි තොරතුරු මධ්යස්ථාන ද විනාශ වී තිබේ.
5. යුරෝපයේ පියවර: ගෑස් පරිභෝජනය සීමා කිරීම
බලශක්ති මිල ඉහළ යාම සහ සැපයුම සීමා වීම හමුවේ යුරෝපා කොමිසම සිය සාමාජික රටවලට දැනුම් දී ඇත්තේ ඉදිරි ශීත සෘතුව සඳහා ගෑස් ගබඩා කිරීමේ ඉලක්කය 90% සිට 80% දක්වා අඩු කරන ලෙසයි. මෙය මිල පීඩනය අඩු කිරීමට සහ වෙළඳපොළ සහතික කිරීමට ගත් පියවරකි. ඉහළ යන උද්ධමනය යුරෝපයේ සහ ලෝකයේ ආර්ථික වර්ධනයට මාරක පහරක් එල්ල කරනු ඇතැයි ආර්ථික විද්යාඥයෝ බිය පළ කරති.
6. ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් සහ රොබට් මුලර්ගේ මරණය
ලෝකයම යුද ගින්නෙන් පීඩා විඳින අතරතුර, අමෙරිකානු දේශපාලනයේ තවත් මතභේදාත්මක සිදුවීමක් වාර්තා විය. ඒ අමෙරිකානු හිටපු FBI අධ්යක්ෂ රොබට් මුලර් (Robert Mueller) ගේ අභාවයයි.
ට්රම්ප් සහ රුසියානු සම්බන්ධය පිළිබඳ පරීක්ෂණ මෙහෙයවූ මුලර්ගේ මරණය පිළිබඳව අදහස් දක්වමින් ජනාධිපති ට්රම්ප් සිය ‘Truth Social’ ගිණුමේ සටහන් කර තිබුණේ: “රොබට් මුලර් මියගියා. මම ඒ ගැන සතුටුයි. ඔහුට තවදුරටත් අහිංසක මිනිසුන්ට රිදවන්න බැහැ!” යනුවෙනි. මෙය අමෙරිකානු දේශපාලන කරළියේ දැඩි විවේචනයට ලක් වූ අමානුෂික ප්රකාශයක් ලෙස බොහෝ දෙනා හඳුන්වති.
7. අරාබි ලෝකයේ සහ තුර්කියේ විරෝධය
ඊශ්රායලය විසින් සිරියාවේ හමුදා කඳවුරුවලට එල්ල කළ ප්රහාර සෞදි අරාබිය, තුර්කිය සහ අනෙකුත් අරාබි රටවල් දැඩි ලෙස හෙළා දැක තිබේ. මෙය “ආක්රමණශීලී ක්රියාවක්” ලෙස හඳුන්වන ඔවුන්, ජාත්යන්තර ප්රජාව වහාම මැදිහත් විය යුතු බව අවධාරණය කරති.
