2026 ජූලි 14 — නවසීලන්තයේ ව්‍යාපාරික ආයතන උද්ධමනය පවතින කාලවලදී භාණ්ඩ මිල ගණන් ඉහළ නැංවීමට කටයුතු කරන ආකාරය සහ වියදම් අඩු වූ විට මිල ගණන් පහත දැමීමට දක්වන මැලි බව පිළිබඳව නවසීලන්ත මහ බැංකුව (Reserve Bank of New Zealand – RBNZ) විසින් සිදු කළ නවතම පර්යේෂණයකින් හෙළි වී තිබේ.

පර්යේෂණයේ ප්‍රධාන සොයාගැනීම්

මහ බැංකුවේ ප්‍රධාන ආර්ථික විද්‍යාඥ පෝල් කොන්වේ මහතා විසින් එළිදක්වන ලද මෙම පර්යේෂණයට අනුව, ව්‍යාපාරික ආයතනවල මිල තීරණය කිරීමේ හැසිරීම් රටාවේ පැහැදිලි අසමමිතික බවක් (Asymmetry) දක්නට ලැබේ:

• මිල ඉහළ දැමීමේ වේගය: පිරිවැය වැඩි වන විට එය පාරිභෝගිකයා වෙත පැවරීමට ව්‍යාපාරික ආයතන ඉතා ඉක්මන් වන නමුත්, පිරිවැය අඩු වූ විට එම මිල ගණන් නැවත අඩු කිරීමට ඔවුන් දක්වන්නේ දැඩි මැලි කමකි.
• ඩිජිටල් තාක්ෂණයේ බලපෑම: නවීන ඩිජිටල් තාක්ෂණය නිසා ව්‍යාපාරවලට ඉතා පහසුවෙන් සහ අඩු වියදමකින් මිල ගණන් වෙනස් කිරීමට හැකියාව ලැබී ඇත. මෙය ඔවුන්ගේ මිල තීරණ වඩාත් ඉක්මන් කරවීමට හේතු වී තිබේ.
• තරඟකාරිත්වයේ අඩුවීම: වෙළඳපල තුළ තරඟකාරී පීඩනය දුර්වල ප්‍රදේශවල, ව්‍යාපාරික ආයතනවලට තම කැමැත්ත පරිදි මිල ගණන් ඉහළ දැමීමේ හැකියාව වැඩි බව හඳුනාගෙන ඇත.

ආර්ථිකයට ඇති බලපෑම

මෙම හැසිරීම් රටාව හේතුවෙන් උද්ධමනය තවදුරටත් ඉහළ යා හැකි අතර, එය සාමාන්‍ය ජනතාවගේ ජීවන වියදමට සෘජුවම බලපායි. උද්ධමනය පිළිබඳ අපේක්ෂාවන් නිරන්තරයෙන් ඉහළ මට්ටමක පැවතීම වැළැක්වීම සඳහා මහ බැංකුව විසින් ව්‍යාපාරවල මෙම මිල තීරණ ගැනීමේ හැසිරීම් රටා ඉතා සමීපව නිරීක්ෂණය කරමින් පවතින බව පෝල් කොන්වේ මහතා වැඩිදුරටත් සඳහන් කළේය.

2026 ජූලි 13 — පසුගිය සතියේ නවසීලන්ත මහ බැංකුව විසින් නිල මුදල් අනුපාතිකය (Official Cash Rate – OCR) 2.5% දක්වා පදනම් අංක 25කින් ඉහළ නැංවීමත් සමඟ, මෙරට ප්‍රමුඛතම බැංකු වන ANZ, Westpac සහ ASB යන ආයතන සිය පොලී අනුපාත ඉහළ දැමීමට පියවර ගෙන තිබේ.

බැංකු විසින් ගත් නව තීරණ

• ANZ බැංකුව: පාවෙන (Floating) සහ නම්‍යශීලී (Flexible) නිවාස ණය පොලී අනුපාත පදනම් අංක 25කින් ඉහළ නංවා ඇති අතර, නව අනුපාත පිළිවෙළින් 6.04% සහ 6.15%ක් වේ. ව්‍යාපාරික පාවෙන මූලික අනුපාත සහ ඉතුරුම් ගිණුම් පොලී ද මේ සමඟ ඉහළ ගොස් ඇත.
• Westpac බැංකුව: සිය පාවෙන නිවාස සහ ව්‍යාපාරික ණය පොලී අනුපාත 25කින් ඉහළ දමා ඇත. ඒ අනුව පාවෙන නිවාස ණය අනුපාත 6.14% සිට ආරම්භ වේ. ‘Bonus Saver’ ඉතුරුම් ගිණුම් පොලිය 1.5% දක්වාත්, ‘Simple Saver’ අනුපාතය 0.2% දක්වාත් ඉහළ දමා ඇත.
• ASB බැංකුව: පාවෙන නිවාස ණය පොලී අනුපාත 25කින් වැඩිකර ඇති අතර, ඉතුරුම් ගිණුම් සඳහා 15 සහ 20 බැගින් වූ වැඩිවීමක් සිදු කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ASB මීට පෙර දිගුකාලීන ස්ථාවර (Fixed) නිවාස ණය පොලී අනුපාත 30කින් අඩු කිරීමට ද පියවර ගෙන තිබුණි.

පොලී අනුපාත ඉහළ යාමට හේතු

බැංකු ප්‍රධානීන් පෙන්වා දෙන්නේ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් යථා තත්ත්වයට පත්වෙමින් පැවතීමත්, මැද පෙරදිග පවතින ගැටුම් හේතුවෙන් උද්ධමන පීඩනයන් තවදුරටත් පැවතීමත් මෙම තීරණයට හේතු වූ බවයි.

• ජාත්‍යන්තර බලපෑම: මැද පෙරදිග ගැටුම් සහ නවසීලන්ත ඩොලරයේ අගය පහළ යාම හේතුවෙන් ආනයනික වියදම් ඉහළ යාම ආර්ථිකයට පීඩනයක් එල්ල කරයි.
• ඉතුරුම්කරුවන්ට වාසිය: බැංකු සඳහන් කරන්නේ අනුපාත ඉහළ යාම ඉතුරුම්කරුවන්ට යහපත් පුවතක් වන බවයි.

ණය ගැනුම්කරුවන්ට තම මූල්‍ය කටයුතු පිළිබඳ යම් ගැටලුවක් පවතී නම්, හැකි ඉක්මනින් තම බැංකුව සමඟ සාකච්ඡා කර සහන ලබා ගැනීමට සැලසුම් සකස් කරගන්නා ලෙස බැංකු බලධාරීන් පාරිභෝගිකයින්ගෙන් ඉල්ලා සිටී.

2026 ජූලි 13 — 2027 වර්ෂය සඳහා වන විසර්ජන පනත් කෙටුම්පත හෙවත් අයවැය කථාව නොවැම්බර් මස 12 වන දින ඉදිරිපත් කිරීමට නියමිත බව මුදල් අමාත්‍යාංශය නිවේදනය කරයි.

2027 අයවැය කාලසටහන

අයවැය ඉදිරිපත් කිරීම සහ විවාද කිරීම සඳහා වන මූලික කාලරාමුව පහත පරිදි වේ:

• කැබිනට් අනුමැතිය: අමාත්‍යාංශ අනුව වියදම් ඇස්තමේන්තු සහිත විසර්ජන පනත් කෙටුම්පත සැප්තැම්බර් 14 වන දින අමාත්‍ය මණ්ඩල අනුමැතිය සඳහා ඉදිරිපත් කෙරේ.
• ගැසට් ප්‍රකාශනය: සැප්තැම්බර් 18 වන දින පනත් කෙටුම්පත ගැසට් පත්‍රයේ පළ කරනු ඇත.
• පළමු වර කියවීම: ඔක්තෝබර් 07 වන දින පාර්ලිමේන්තුවේදී පළමු වර කියවීම සිදුවේ.
• අයවැය කථාව: නොවැම්බර් 12 වන දින දෙවන වර කියවීම හෙවත් අයවැය කථාව පවත්වනු ලැබේ.

විවාද පැවැත්වෙන දින

• දෙවන වර කියවීමේ විවාදය: නොවැම්බර් 13 සිට 20 වන දින දක්වා පැවැත්වේ.
• කාරක සභා අවස්ථාවේ විවාදය: නොවැම්බර් 21 සිට දෙසැම්බර් 14 වන දින දක්වා විවාදයට ගැනීමට නියමිතය.

2026 ජූලි 12 — නවසීලන්තයේ ආර්ථිකය සහ පෞද්ගලික මූල්‍ය කටයුතු පිළිබඳ ජනතාව තුළ පවතින ගැටලු නිරාකරණය කිරීම සඳහා ‘RNZ’ මාධ්‍ය ආයතනය විසින් ආරම්භ කර ඇති ‘No Stupid Questions’ වැඩසටහන සහ මූල්‍ය විශේෂඥ සුසාන් එඩ්මන්ඩ්ස් මහත්මිය හරහා වැදගත් කරුණු කිහිපයක් පිළිබඳව මේ වන විට පැහැදිලි කිරීම් සිදු කර තිබේ.

බැංකු තැන්පතු ආරක්ෂාව (Depositor Compensation Scheme)

බැංකු බිඳවැටීමකදී පුද්ගලයෙකුට බැංකුවක ඇති තැන්පතු සඳහා රුපියල් 100,000ක (NZ$100,000) ආරක්ෂාවක් හිමි වේ.

• හවුල් ගිණුම් (Joint Accounts): යම් යුවළක් හෝ දෙදෙනෙකු එක්ව හවුල් ගිණුමක් පවත්වාගෙන යන්නේ නම්, එම පුද්ගලයින් දෙදෙනාටම මෙම ආරක්ෂාව හිමි වේ. ඒ අනුව හවුල් ගිණුමක් සඳහා සමස්තයක් ලෙස රුපියල් 200,000ක් දක්වා ආරක්ෂාවක් හිමි වීමට ඉඩකඩ පවතී.

විදේශගතව සිටි පුරවැසියන්ට විශ්‍රාම වැටුප් (NZ Superannuation)

ඔස්ට්‍රේලියාවේ ජීවත් වන 80 හැවිරිදි නවසීලන්ත පුරවැසියෙකු ඉදිරිපත් කළ ගැටලුවකට පිළිතුරු දෙමින් සුසාන් පෙන්වා දෙන්නේ:

• සුදුසුකම්: වයස අවුරුදු 65 සම්පූර්ණ වීම සහ පදිංචි අවශ්‍යතා සපුරාලීම අනිවාර්ය වේ.
• පදිංචි කාලය: 20 හැවිරිදි වියේ සිට වසර 10ක් සහ අවුරුදු 50න් පසු වසර 5ක් නවසීලන්තයේ ජීවත් වී තිබිය යුතුය. ඕස්ට්‍රේලියාවේ ගත කළ කාලයද නවසීලන්තයේ පදිංචි කාලය ලෙස ගණනය කළ හැකිය. කෙසේ වෙතත්, ඕස්ට්‍රේලියාවේ ගත කළ කාලය සලකා බලන්නේ නම්, නවසීලන්ත විශ්‍රාම වැටුප සඳහා අයදුම් කිරීමට ඕස්ට්‍රේලියාවේ සුදුසුකම් ලැබීමේ වයස (වයස 67) දක්වා රැඳී සිටීමට සිදු විය හැක.

කිවීසේවර් (KiwiSaver): සක්‍රීය (Active) හෝ අක්‍රීය (Passive) කළමනාකරණය?

වසර 20ක කාලයක් සඳහා කුමන අරමුදල් ක්‍රමය වඩාත් සුදුසුද යන්න පිළිබඳව මතභේදයක් පවතී.

• සක්‍රීය (Active) කළමනාකරණය: ආයෝජන කළමනාකරුවන් වෙළඳපොළට වඩා ඉහළ ප්‍රතිලාභ ලබා ගැනීමට උත්සාහ කරයි. මෙහිදී ගාස්තු ඉහළ විය හැක. නවසීලන්ත වැනි කුඩා වෙළඳපොළවල් තුළ දේශීය කළමනාකරුවන්ට යම් වාසියක් තිබිය හැකි බව සමහර මතයකි.
• අක්‍රීය (Passive) කළමනාකරණය: දර්ශකයක (Index) ක්‍රියාකාරිත්වය අනුව ආයෝජනය කෙරේ. මෙහි ගාස්තු අඩු වන අතර, දිගු කාලීනව ගාස්තු අඩුවීම ප්‍රතිලාභවලට විශාල බලපෑමක් කරයි.

2026 ජූලි 12 — ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව විසින් නිකුත් කර ඇති නවතම වාර්තාවන්ට අනුව, රටේ දළ නිල විදේශ සංචිතවල පසුගිය ජුනි මාසයේදී කැපී පෙනෙන පහළ යාමක් වාර්තා වී තිබේ.

සංචිතවල තත්ත්වය (ජුනි 2026)

පසුගිය මැයි මාසයේදී අමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 6,881ක් ලෙස පැවති ශ්‍රී ලංකාවේ සමස්ත විදේශ සංචිත ප්‍රමාණය, ජුනි මස අවසානය වන විට අමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 6,450 දක්වා පහත වැටී ඇත. මෙය මැයි මාසයට සාපේක්ෂව සියයට 6.2ක හෝ ඩොලර් මිලියන 431ක පහළ යාමකි.

මෙම පහළ යාම සඳහා බලපා ඇති ප්‍රධාන සාධක ලෙස මහ බැංකුව පෙන්වා දෙන්නේ:

• විදේශ මුදල් සංචිත: මැයි මාසයේදී ඩොලර් මිලියන 6,661ක්ව පැවති විදේශ මුදල් සංචිත, ජුනි මාසයේදී ඩොලර් මිලියන 6,254 දක්වා ඩොලර් මිලියන 407කින් අඩු වී ඇත.
• රන් සංචිත: රන් සංචිතවල ද සැලකිය යුතු පහළ යාමක් සිදුව ඇති අතර, එය මැයි මාසයේ පැවති ඩොලර් මිලියන 216 සිට ජුනි මාසයේදී ඩොලර් මිලියන 191 දක්වා පහත වැටී තිබේ.

පසුබෑමට හේතු වූ සාධක

විශ්ලේෂකයින් පෙන්වා දෙන පරිදි, මැදපෙරදිග කලාපයේ උණුසුම්කාරී තත්ත්වය හමුවේ ඉන්ධන ආනයන බිල ඉහළ යාම සහ වාහන ආනයනය සඳහා පැවති ඩොලර් ඉල්ලුම රුපියලේ අගයට සහ විදේශ සංචිතවලට දැඩි පීඩනයක් එල්ල කර ඇත. මහ බැංකුව විසින් වෙළඳපොළට ද්‍රවශීලතාව සැපයීම සඳහා දේශීය විනිමය වෙළඳපොළේ සිදුකළ මැදිහත්වීම් ද මෙම සංචිත ප්‍රමාණයේ වෙනස්කම්වලට හේතු වී තිබේ.

අභියෝගාත්මක තත්ත්වයන් මැද වුවද, පසුගිය වසරේ සහ මෙම වසරේ මුල් භාගයේදී මහ බැංකුව විසින් ශක්තිමත් විදේශ විනිමය මිලදී ගැනීම් සිදු කර ඇති අතර, ඉදිරි කාලසීමාව තුළ අපනයන ආදායම් වර්ධනය සහ විදේශ ආයෝජන දිරිගැන්වීම මගින් මෙම තත්ත්වය කළමනාකරණය කර ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය බව විශේෂඥයින්ගේ අදහසයි.

2026 ජූලි 11 — මෑත වසර කිහිපය තුළ උද්ධමනය සැලකිල්ලට ගනිමින් ගණනය කරන ලද සැබෑ වැටුප් වර්ධනය (Real wage growth) අතින් නවසීලන්තය ලොව දරුණුතම තත්ත්වයේ පසුවන බව OECD විසින් නිකුත් කළ නවතම රැකියා නිරීක්ෂණ වාර්තාවෙන් හෙළි වේ.

වාර්තාවේ ප්‍රධාන කරුණු

• පසුගිය වසර 5ක දත්ත: විශ්ලේෂණය කරන ලද OECD රටවල් 37 අතරින් පසුගිය වසර 5 තුළ උද්ධමනයට ගැලපූ වැටුප් වර්ධනය අතින් නවසීලන්තය අන් සියලුම රටවල් අභිබවා පහළම ස්ථානයට වැටී ඇත.
• සැබෑ වැටුප් අඩුවීම: 2021 වසර හා සැසඳීමේදී නවසීලන්තයේ සැබෑ වැටුප් අගය 6.4%කින් පහළ ගොස් තිබේ.
• කලාපීය තත්ත්වය: ඕස්ට්‍රේලියාව ද මෙවැනිම දුර්වල තත්ත්වයක පසුවන නමුත්, නවසීලන්තය එම අගයන්ටත් වඩා පසුබෑමකට ලක්ව ඇති බව වාර්තාව පෙන්වා දෙයි.

ආර්ථික විශේෂඥයින්ගේ අදහස්

මෙම දත්ත සම්බන්ධයෙන් අදහස් දක්වන ආර්ථික විද්‍යාඥයින් පෙන්වා දෙන්නේ භාවිතා කරන ලද දත්ත මිනුම් දඬු (Labour Cost Index – LCI) හේතුවෙන් තත්ත්වය යථා තත්ත්වයට වඩා දරුණු ලෙස පෙනෙන්නට ඉඩ ඇති බවයි.

• Infometrics ප්‍රධාන පුරෝකථන නිලධාරී ගැරත් කීර්නන්: “සැබෑ තත්ත්වය එතරම්ම දරුණු නොවීමට ඉඩ තිබේ. අපගේ ආර්ථිකයේ ඵලදායිතාව අඩු වීම සහ මෑත කාලීන ඉහළ සංක්‍රමණික ප්‍රවාහයන් වැනි ව්‍යුහාත්මක ගැටලු වැටුප් වර්ධනයට සෘජුවම බලපා ඇත.” යනුවෙන් ඔහු පවසයි.
• Westpac බැංකුවේ ජ්‍යෙෂ්ඨ ආර්ථික විද්‍යාඥ මයිකල් ගෝර්ඩන්: වාර්ෂික වැටුප් දත්ත අනුව සැබෑ වැටුප් වර්ධනය 2.6%කින් සිදුව ඇති බවත්, එය OECD සාමාන්‍ය වන 3%ට සාපේක්ෂව සුළු පසුබෑමක් පමණක් බවත් පෙන්වා දෙයි.

ආර්ථික අභියෝග

නවසීලන්තය සහ ඕස්ට්‍රේලියාව යන රටවල් දෙකම ජීවන වියදම් අර්බුදයේ උච්චතම අවස්ථාවක පසුවන අතර, මෙම වැටුප් වර්ධනය අඩාල වීම මධ්‍යම පන්තික පවුල්වල ආර්ථිකයට දැඩි බලපෑමක් එල්ල කර තිබේ. ඵලදායිතාව ඉහළ නැංවීම සහ ව්‍යුහාත්මක ආර්ථික ගැටලු විසඳීම සඳහා දීර්ඝකාලීන පියවර ගැනීමේ අවශ්‍යතාවය ආර්ථික විද්‍යාඥයින් විසින් අවධාරණය කරයි.

2026 ජූලි 10 — නවසීලන්ත මහ බැංකුව විසින් නිල මුදල් අනුපාතය (OCR) පදනම් ලක්ෂ 25කින් එනම් 2.5% දක්වා ඉහළ නැංවීමට ගත් තීරණයත් සමඟ, ASB, BNZ, Westpac සහ Kiwibank යන ප්‍රධාන බැංකු සිය විචල්‍ය (floating) පොලී අනුපාත සංශෝධනය කිරීමට පියවර ගෙන තිබේ.

වෙළඳපොළේ වත්මන් තත්ත්වය:

• පොලී අනුපාත වෙනස්වීම: පාවෙන පොලී අනුපාත සඳහා ඉහත සඳහන් කළ අගය වහාම ක්‍රියාත්මක වන පරිදි වැඩි වී ඇත.
• ස්ථාවර කාලීන ණය (Fixed term rates): මෙම OCR ඉහළ යාමට පෙර පවා, වෙළඳපොළ අපේක්ෂාවන් මත ස්ථාවර කාලීන පොලී අනුපාත ක්‍රමයෙන් ඉහළ යමින් පැවතිණි. උදාහරණයක් ලෙස, වසර දෙකක ස්ථාවර අනුපාත 4.5%ක පහළ මට්ටමේ සිට 5.2% දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත.
• අනාගත අනාවැකි: ASB ආර්ථික විද්‍යාඥයින් පවසන්නේ මෙය “මධ්‍යස්ථ තද කිරීමේ චක්‍රයක” (modest tightening cycle) ආරම්භය විය හැකි බවයි. කෙසේ වෙතත්, කොවිඩ්-19 සමයේ පැවති ඓතිහාසික පහළ මට්ටම්වලට වඩා ඉහළ මට්ටමක අනාගත පොලී අනුපාත පවතිනු ඇතැයි ඔවුහු පුරෝකථනය කරති.

ණය ගැනුම්කරුවන් සඳහා උපදෙස්:

ණය ගැනුම්කරුවන් ඉදිරියේ ඇති විකල්පයන් තෝරාගැනීමේදී පහත කරුණු සැලකිල්ලට ගැනීම වැදගත් වේ:

• කෙටි කාලීන අනුපාත: මාස හයක වැනි කෙටි කාලීන ණය අනුපාත තවදුරටත් ඉහළ යාමට ඉඩ ඇත.
• දිගු කාලීන අනුපාත: ආර්ථිකය පුරෝකථනය කළ පරිදි ගමන් කරන්නේ නම්, වසර තුනක් හෝ ඊට වැඩි කාලීන ස්ථාවර අනුපාත, කෙටි කාලීන අනුපාතවලට වඩා මිල අධික විය හැක.
• තීරණ ගැනීම: ඔබේ අයවැය, අනාගත ආර්ථික අවිනිශ්චිතතා සහ පොලී අනුපාත පිළිබඳ ස්ථාවරත්වය අවශ්‍යද නැතිනම් නම්‍යශීලී බව අවශ්‍යද යන්න පිළිබඳව බැංකු මූල්‍ය උපදේශකයෙකු සමඟ සාකච්ඡා කිරීම සුදුසුය.

උද්ධමනය අපේක්ෂිත මට්ටමින් පාලනය නොවුණහොත්, පොලී අනුපාත අපේක්ෂාවන්ට වඩා වේගයෙන් ඉහළ යා හැකි බව බැංකු විශේෂඥයින් අනතුරු අඟවයි.

2026 ජූලි 10 — නවසීලන්තයේ පෞද්ගලික බංකොලොත්භාවය වාර්තා වන අනුපාතය පසුගිය වසර කිහිපයට සාපේක්ෂව කැපී පෙනෙන ලෙස පහත වැටී ඇත. 2017/18 වසරේදී වාර්ෂිකව 3,000 ඉක්මවූ බංකොලොත්භාවය වාර්තා වීම, 2024/2025 වසර වන විට 1,500ට අඩු මට්ටමකට පහත වැටී තිබේ.

බංකොලොත්භාවය අඩුවීමට හේතු මොනවාද?

මූල්‍ය උපදේශක ජාලයක් වන Fincap ආයතනයේ ප්‍රකාශකයෙකු වන ජේක් ලිලී පෙන්වා දෙන්නේ, බංකොලොත්භාවය වෙනුවට බොහෝ දෙනා තම මූල්‍ය ගැටලු විසඳා ගැනීමට KiwiSaver අරමුදල් වෙත යොමුවීම මෙයට ප්‍රධාන හේතුව බවයි.

• විකල්ප මාර්ගයක් ලෙස KiwiSaver: බංකොලොත්භාවය සම්බන්ධයෙන් සමාජයේ පවතින “කැළල” (taboo) හේතුවෙන්, බොහෝ දෙනා නීතිමය බංකොලොත් ක්‍රියාවලියකට යාමට වඩා තම කීවීසේවර් මුදල් ආපසු ගැනීම තෝරා ගනී.
• ජීවනෝපාය සහ සෞඛ්‍ය අර්බුද: Simplicity ආයතනයේ ප්‍රධාන ආර්ථික විද්‍යාඥ ෂාමුබීල් ඉකූබ් පවසන පරිදි, රැකියා අහිමි වීම හෝ බරපතළ සෞඛ්‍ය ගැටලු හේතුවෙන් බොහෝ දෙනා තම කීවීසේවර් අරමුදල් භාවිතා කිරීමට පෙළඹේ.
• ණය විසඳුම් සෙවීම: තවත් විශේෂඥයින් පවසන්නේ, දේශීය ණය හිමියන් සමඟ සාකච්ඡා කොට ණය පියවීමේ ක්‍රමවේදයන් (debt solution arrangements) සකසා ගැනීමට බොහෝ දෙනා උත්සාහ ගන්නා බවයි.

විශේෂඥ මත සහ අවදානම්

මූල්‍ය උපදේශකයින් පවසන්නේ, කීවීසේවර් අරමුදල් ආපසු ගැනීම කෙටි කාලීන සහනයක් වුවද, දිගු කාලීනව එය විශ්‍රාම ජීවිතයට අහිතකර විය හැකි බවයි. එමෙන්ම, බංකොලොත්භාවය පිළිබඳ දැනට පවතින නීතිමය ක්‍රියාවලිය වත්මන් අවශ්‍යතාවලට නොගැලපෙන බවත්, එය වඩාත් නම්‍යශීලී විය යුතු බවත් ඇතැම් විශේෂඥයින් අදහස් දක්වති.

කෙසේ වෙතත්, තවමත් නවසීලන්ත වැසියන් 450,000ක් පමණ සෑම මසකම ණය ගෙවීම් පැහැර හරිමින් දැඩි මූල්‍ය අර්බුදයක සිටින බව දත්ත පෙන්වා දෙයි. බදු ගෙවීම් පැහැර හරින ව්‍යාපාරවලට එරෙහිව බදු දෙපාර්තමේන්තුව (Inland Revenue) ගනු ලබන ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් ඉදිරි වසරවලදී බංකොලොත්භාවය වාර්තා වීම යළි ඉහළ යා හැකි බවට අනතුරු ඇඟවීම් පවතී.

2026 ජූලි 09 — අමෙරිකාව සහ ඉරානය අතර නැවතත් උත්සන්න වී ඇති යුද ගැටුම් හේතුවෙන් ලෝක වෙළඳපොලේ බොරතෙල් මිල ඉහළ යාම, නවසීලන්තයේ උද්ධමනය පාලනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් බරපතළ අවදානමක් නිර්මාණය කර ඇති බව නවසීලන්ත රිසව් බැංකුවේ (RBNZ) අධිපතිනිය ඇනා බ්‍රෙමන් (Anna Breman) මහත්මිය පවසයි.

පසුගිය බදාදා රිසව් බැංකුව විසින් නිල මුදල් අනුපාතය (OCR) 2.5% දක්වා ඉහළ දැමූ අතර, මෙම තීරණයට ප්‍රධාන හේතුවක් වී ඇත්තේ පවතින උද්ධමන පීඩනයයි.

ප්‍රධාන අභියෝග සහ රිසව් බැංකුවේ දැක්ම:

• තෙල් මිල සහ උද්ධමනය: ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම ව්‍යාපාරික පිරිවැයට කෙලින්ම බලපාන බැවින්, එය උද්ධමනය ඉහළ මට්ටමක පවත්වා ගැනීමට ප්‍රධාන හේතුවක් වී තිබේ. ගැටුම් තවදුරටත් පැවතීම නිසා උද්ධමනය ආර්ථිකය තුළ “කාවැදීමක්” (Embedded) සිදුවීමේ අවදානමක් පවතින බව බ්‍රෙමන් මහත්මිය අවධාරණය කරයි.
• උද්ධමන පුරෝකථනය: ජූනි කාර්තුව සඳහා වාර්ෂික උද්ධමනය 3.9%ක උපරිමයකට ළඟා වනු ඇතැයි රිසව් බැංකුව අපේක්ෂා කරයි. මෙය බැංකුවේ 1% – 3% ඉලක්කගත පරාසයට වඩා ඉහළ අගයකි.
• ආර්ථික ප්‍රකෘතිය: රටේ ආර්ථිකය අපේක්ෂා කළාට වඩා ශක්තිමත් ප්‍රකෘතියක් (Recovery) පෙන්නුම් කරන බව පවසන ඇය, ඇතැම් අංශ දියුණු වෙමින් පැවතියත්, සාමාන්‍ය ජනතාවට එම සහනය දැනීමට තව කාලයක් ගතවනු ඇති බව පිළිගනී.

ධනාත්මක දර්ශක:

අර්බුද මැද වුවද නවසීලන්ත ආර්ථිකය යම් ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවක් (Resilience) පෙන්වන බව බ්‍රෙමන් මහත්මිය පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන්ම, හොර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධියේ අර්බුද පැවතියද, ගෝලීය නාවික ගමනාගමනය යම් මට්ටමකින් හෝ ක්‍රියාත්මක වීම ශුභවාදී කරුණක් බව ඇය පවසයි.

උද්ධමනය පහත හෙළීම සහ ස්ථාවර කිරීම තුළින් ඉදිරියේදී පවුල්වල මිලදී ගැනීමේ හැකියාව (Purchasing power) ඉහළ නැංවීමටත්, එමගින් ව්‍යාපාරික ඉල්ලුම වර්ධනය කිරීමටත් හැකි වනු ඇතැයි ඇය වැඩිදුරටත් ප්‍රකාශ කළාය.

2026 ජූලි 09 — නවසීලන්ත රිසව් බැංකුවේ මුදල් ප්‍රතිපත්ති කමිටුව විසින් නිල මුදල් අනුපාතය (Official Cash Rate – OCR) 2.25% සිට 2.50% දක්වා 25%කින් (basis points) ඉහළ දැමීමට තීරණය කර තිබේ. මෙය 2023 මැයි මාසයෙන් පසු රිසව් බැංකුව විසින් සිදු කළ පළමු අනුපාත ඉහළ දැමීමයි.

මෙම තීරණයත් සමඟ වෙළඳපොලේ ප්‍රධාන බැංකු කිහිපයක් තම විචල්‍ය පොලී අනුපාත (Floating rates) ඉහළ දැමීමට පියවර ගෙන ඇත.

බැංකු ක්‍රියාමාර්ග:

• වෙස්ට්පැක් (Westpac) සහ කිවිබැංකු (Kiwibank): පවතින උද්ධමන පීඩනය හමුවේ තම විචල්‍ය නිවාස ණය සහ රිවෝල්වින්ග් ක්‍රෙඩිට් (revolving credit) සඳහා වන පොලී අනුපාත රිසව් බැංකුවේ වැඩිවීමට සමානුපාතිකව 25 කින් ඉහළ දමා ඇත.
• බී.එන්.සී (BNZ) සහ ඒ.එස්.බී (ASB): මෙම බැංකු ද අනුපාත ඉහළ දැමූ බැංකු ලැයිස්තුවට එක්වී තිබේ.

මෙම තීරණයේ බලපෑම:

• ණය ගැනුම්කරුවන්: විචල්‍ය පොලී අනුපාත යටතේ ණය ලබාගෙන ඇති පාරිභෝගිකයින් සඳහා මාසික වාරිකවල වැඩිවීමක් අපේක්ෂා කළ හැක. බොහෝ බැංකු දැනටමත් තම පාරිභෝගිකයින්ට අවශ්‍ය මූල්‍ය උපකාර ලබා ගැනීමට සහ කතා කිරීමට ආරාධනා කර ඇත.
• ඉතිරිකරන්නන්: අනුපාත ඉහළ යාම ඉතිරිකරන්නන් සඳහා යහපත් පුවතක් වන අතර, ඉතිරිකිරීමේ ගිණුම්වල පොලී අනුපාත යම් මට්ටමකින් ඉහළ දැමීමට බැංකු කටයුතු කරමින් පවතී.
• ස්ථාවර පොලී අනුපාත: වෙළඳපොළ විශ්ලේෂකයින් පවසන පරිදි, මෙම OCR වැඩිවීම දැනටමත් වෙළඳපොළේ අපේක්ෂා කර තිබූ බැවින්, ස්ථාවර කාලීන (Fixed rates) පොලී අනුපාතවල විශාල වෙනසක් සිදුවීමට ඉඩක් නැත.

රිසව් බැංකුව සඳහන් කරන්නේ, ඉහළ උද්ධමනය පාලනය කර එය 2%ක ඉලක්කය වෙත රැගෙන යාම සඳහා මෙම පියවර ගත් බවයි. ඉදිරියේදීත් ආර්ථික දත්ත අනුව අනුපාත පිළිබඳ තීරණ ගනු ඇති බව ඔවුන් වැඩිදුරටත් නිවේදනය කරයි.

2026 ජූලි 09 — ක්‍රිප්ටෝ මුදල් ලබාගත හැකි ස්වයංක්‍රීය ටෙලර් යන්ත්‍ර (Crypto ATMs) සම්පූර්ණයෙන්ම තහනම් කිරීමට මීට පෙර ගෙන තිබූ තීරණයෙන් රජය ඉවත් වී ඇත. ඒ වෙනුවට, එම යන්ත්‍ර භාවිතය වඩාත් ආරක්ෂිත සහ නියාමනය කළ හැකි ක්‍රමවේදයක් හඳුන්වා දීමට කැබිනට් මණ්ඩලය තීරණය කර ඇති බව සහකාර අධිකරණ අමාත්‍ය නිකොලා මැකී මහත්මිය අද (09) නිවේදනය කළාය.

රජයේ නව ස්ථාවරය:

• තහනම ඉවත් කිරීම: පසුගිය වසරේ (2025 ජුනි) ගත් තීරණයට අනුව ක්‍රිප්ටෝ ඒ.ටී.එම් තහනම් කිරීමට සැලසුම් කර තිබුණද, වැඩිදුර ප්‍රතිපත්තිමය විශ්ලේෂණයකින් පසු පෙනී ගියේ එවැනි දැඩි තීරණයක් වෙනුවට වඩාත් නම්‍යශීලී ප්‍රවේශයක් අවශ්‍ය බවයි.
• සමතුලිත ප්‍රවේශය: යම් යම් අපරාධ කටයුතු සඳහා මුදල් විශුද්ධිකරණයට (Money Laundering) මේවා යොදා ගත හැකි වුවත්, සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ නීත්‍යානුකූල ආයෝජකයින්ට එමගින් ලැබෙන සේවාව ද සැලකිල්ලට ගනිමින් “ඉලක්කගත සහ සමානුපාතික” නියාමනයක් ක්‍රියාත්මක කිරීමට රජය තීරණය කර ඇත.

නව නියාමන බලතල:

රජය ඉදිරියේදී ගෙන ඒමට නියමිත ‘AML/CFT (Omnibus) සංශෝධන පනත් කෙටුම්පත’ හරහා පහත බලතල ලබා ගැනීමට සැලසුම් කර ඇත:

• ගනුදෙනු සීමාවන්: ක්‍රිප්ටෝ ඒ.ටී.එම් හරහා සිදු කළ හැකි උපරිම ගනුදෙනු මුදලක් (Maximum transaction thresholds) නියම කිරීම.
• වැඩි අවදානම් සහිත ගනුදෙනු තහනම් කිරීම: යම් වංචනික හෝ අපරාධමය ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලි සාක්ෂි ලැබෙන්නේ නම්, එම ගනුදෙනු සඳහා මුදල් භාවිතය තහනම් කිරීමට රජයට බලය ලැබෙනු ඇත.

අමාත්‍යවරිය අවධාරණය කළේ නවසීලන්තය නව්‍යකරණය (Innovation) පිළිගන්නා රටක් වුවද, ක්‍රිප්ටෝ තාක්ෂණය අපරාධ සඳහා යොදා ගැනීම කිසිසේත්ම නොඉවසන බවයි. මෙම නව ක්‍රමවේදය හරහා නීත්‍යානුකූල ව්‍යාපාරික හා ආයෝජන අවකාශය ආරක්ෂා කරමින්, අපරාධ අවදානම කළමනාකරණය කිරීමට රජයට හැකි වනු ඇත.

2026 ජූලි 08 — නිව්සීලන්තයේ 65 වයසට වැඩි ඕනෑම අයෙකුට ආදායම් හෝ වත්කම් පරීක්ෂාවකින් තොරව (Universal basis) ලබා දෙන “NZ Super” විශ්‍රාම වැටුප තවදුරටත් තිරසාර ද යන්න පිළිබඳව ආර්ථික විශේෂඥයින් අතර මේ වන විට දැඩි කතාබහක් ඇතිවී තිබේ. විශේෂයෙන්ම, වසරකට ඩොලර් 180,000කට වඩා වැඩි ආදායමක් ලබන ජ්‍යෙෂ්ඨ පුරවැසියන් පවා තවමත් මෙම පූර්ණ විශ්‍රාම වැටුප ලබන පසුබිමක, එහි වෙනසක් අවශ්‍ය බවට යෝජනා ඉදිරිපත්ව ඇත.

කතාබහට ලක්වන ප්‍රධාන කරුණු:

• වර්තමාන තත්ත්වය: නවතම දත්ත වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ වයස අවුරුදු 65ට වැඩි පිරිසෙන් 9%ක් වාර්ෂිකව ඩොලර් 100,000කට වැඩි ආදායමක් ලබන බවත්, 2.1%ක් ඩොලර් 180,000කට වඩා වැඩි ආදායමක් ලබන බවත්ය. මොවුන් සියලු දෙනාම වෙනත් වත්කම් පරීක්ෂාවකින් තොරව පූර්ණ විශ්‍රාම වැටුප ලබා ගැනීමට සුදුසුකම් ලබයි.
• ආර්ථික විශේෂඥයින්ගේ යෝජනා: වෙස්පැක් (Westpac) බැංකුවේ ප්‍රධාන ආර්ථික විද්‍යාඥ කෙලී එක්හෝල්ඩ් මහතා පවසන්නේ මෙය තිරසාර කර ගැනීමට නම් විශ්‍රාම යන වයස ඉහළ දැමීම, වැටුප් දර්ශක වෙනුවට උද්ධමන දර්ශක (CPI) පදනම් කරගෙන විශ්‍රාම වැටුප ගණනය කිරීම සහ ආදායම් මට්ටම අනුව පරීක්ෂා කිරීම (Means-testing) වැනි ක්‍රමවේදවල එකතුවක් අවශ්‍ය බවයි.
• ඕස්ට්‍රේලියානු ආදර්ශය: ඕස්ට්‍රේලියාවේ ක්‍රියාත්මක වන ආකාරයේ ආදායම් සහ වත්කම් පරීක්ෂණ ක්‍රමවේදයක් නිව්සීලන්තයට හඳුන්වා දුනහොත්, විශ්‍රාම වැටුප් වියදමෙන් තුනෙන් එකක් පමණ අඩු කර ගත හැකි බව ගණන් බලා ඇත.

දේශපාලන මතවාද:

මෙම යෝජනාව සම්බන්ධයෙන් දේශපාලන ක්ෂේත්‍රය තුළ පවතින්නේ දෙගිඩියාවකි.

• ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ: ජාතික පක්ෂය (National Party) දැනටමත් විශ්‍රාම වැටුප් සඳහා ආදායම් පරීක්ෂා කිරීම් හඳුන්වා දීම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. කම්කරු පක්ෂයේ (Labour Party) මූල්‍ය ප්‍රකාශක බාබරා එඩ්මන්ඩ්ස් මහත්මිය පවසන්නේ, මෙවැනි විශ්‍රාම වැටුප් ප්‍රතිපත්ති වෙනස් කිරීම් සඳහා පාර්ලිමේන්තුවේ සියලු පක්ෂවල එකඟතාවක් අවශ්‍ය බවයි.
• සමාජ අත්‍යවශ්‍යතාවය: විශේෂඥයින් පෙන්වා දෙන්නේ, ජ්‍යෙෂ්ඨ පුරවැසියන්ගෙන් කොටසකට මෙම ආධාරය අත්‍යවශ්‍ය බවත්, සැබවින්ම ආධාර අවශ්‍ය අයට එය අඛණ්ඩව ලබා දීම සඳහා මෙවැනි ප්‍රතිසංස්කරණවල අවශ්‍යතාවය පැන නැගී ඇති බවත්ය.

2026 ජූලි 08 — නවසීලන්ත මහ බැංකුව විසින් නිල මුදල් අනුපාතිකය (OCR) පදනම් අංක 25කින් ඉහළ නංවා 2.5% දක්වා වැඩි කිරීමට තීරණය කර ඇත. වසර තුනකට අධික කාලයකට පසු සිදු වූ මෙම පළමු පොලී අනුපාතික වැඩිවීම මගින් උද්ධමන පීඩනය පාලනය කිරීමට මහ බැංකුව ගෙන ඇති තීරණාත්මක පියවර පෙන්නුම් කරයි.

ප්‍රධාන කරුණු:

• උද්ධමනය පාලනය: මැද පෙරදිග ගැටුම් හේතුවෙන් ඇති වූ උද්ධමන තත්ත්වය පාලනය කිරීම සහ ආර්ථිකය යථා තත්ත්වයට පත්වීම මෙම තීරණයට හේතු විය.
• අනාගත අපේක්ෂා: වසර අවසානය වන විට තවත් පොලී අනුපාතික වැඩිවීම් දෙකක් පමණ සිදුවිය හැකි බව ආර්ථික විශේෂඥයින් පුරෝකථනය කරයි.
• ඉලක්කය: උද්ධමනය 2%ක ඉලක්කගත මට්ටමට ගෙන ඒම මහ බැංකුවේ ප්‍රධාන අරමුණයි.

නිල මුදල් අනුපාතික ඉහළ යෑම නිවාස ණය සඳහා බලපාන්නේ කෙසේද?

බොහෝ දෙනෙකුට පවතින ගැටලුවක් වන්නේ මෙම වැඩිවීම නිවාස ණය සඳහා බලපාන්නේ කෙසේද යන්නයි. ආර්ථික විශ්ලේෂකයින් පෙන්වා දෙන්නේ මෙවර සිදු වූ මෙම වැඩිවීම වෙළෙඳපොළ විසින් දැනටමත් අපේක්ෂා කර තිබූ බවත්, ඒ අනුව බොහෝ නිවාස ණය පොලී අනුපාතවල මෙම වැඩිවීම දැනටමත් ඇතුළත් වී ඇති බවත්ය.

• ප්‍රතිඵලය: බොහෝ දෙනෙකු දැනටමත් ස්ථාවර (fixed) පොලී අනුපාත යටතේ ණය ලබාගෙන ඇති බැවින්, මෙම තීරණයෙන් ණය දරන්නන්ට විශාල බලපෑමක් නොවන බව විශේෂඥයින්ගේ මතයයි.
• නිවාස වෙළෙඳපොළ: මෙම අනුපාතික ඉහළ යෑමෙන් ඉදිරි මාසවලදී නිවාස වෙළෙඳපොළ කෙරෙහි වැඩි විශ්වාසයක් ඇති වීමට ඉඩ ඇති බවද ඔවුන් පෙන්වා දෙයි.

2026 ජූලි 08 — ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය ආදායම් පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) නියෝජිත කණ්ඩායම සහ ශ්‍රී ලංකා රජයේ ඉහළ පෙළේ නිලධාරීන් අතර විශේෂ සාකච්ඡාවක් ජනාධිපති ලේකම් ආචාර්ය නන්දික සනත් කුමානායක මහතාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් ජනාධිපති කාර්යාලයේදී පැවැත්විණි.

සාකච්ඡාවේ ප්‍රධාන කරුණු

• ප්‍රතිසංස්කරණ සමාලෝචනය: පසුගිය වසර තුළ බදු පද්ධතිය, රේගු ක්‍රමවේද, සුරාබදු කළමනාකරණය සහ සමස්ත රාජ්‍ය ආදායම් ආකෘතියේ සිදු කළ මධ්‍යකාලීන උපායමාර්ගික ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳව මෙහිදී පුළුල් ලෙස සමාලෝචනය කෙරිණි.
• ඩිජිටල්කරණය සහ දත්ත ඒකාබද්ධ කිරීම: බදු පද්ධතිය ඩිජිටල්කරණය කිරීම, දත්ත ඒකාබද්ධ කිරීමේ ක්‍රියාවලිය වේගවත් කිරීම සහ බදු පදනම පුළුල් කිරීම සඳහා වන තිරසාර ක්‍රමවේදයන් කෙරෙහි ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ විශේෂ අවධානය යොමු විය.
• කාර්යාංශයේ කාර්යභාරය: රාජ්‍ය ආදායම් පරිපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ හා නවීකරණ කාර්යාංශය (RARMB) “ශක්තිමත් පාලන රාමුවක් සහිත ප්‍රතිසංස්කරණ කේන්ද්‍රයක්” ලෙස කටයුතු කිරීම සම්බන්ධයෙන් ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ පැසසුමට ලක් විය.
• තාක්ෂණික සහාය: ශ්‍රී ලංකා රේගුව, දේශීය ආදායම් බදු දෙපාර්තමේන්තුව සහ සුරාබදු දෙපාර්තමේන්තුව යන ආයතනවල ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සඳහා ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ අඛණ්ඩ තාක්ෂණික සහ උපදේශන සහාය ලබා දීමට එකඟතාව පළ කර ඇත.

මෙම නවීකරණ වැඩසටහන මගින් ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය ආදායම් කළමනාකරණය වඩාත් විනිවිදභාවයකින් සහ කාර්යක්ෂමතාවයකින් යුතුව පවත්වාගෙන යාමට රජය අපේක්ෂා කරයි.

2026 ජූලි 08 — කෘෂිකර්ම සහ කර්මාන්ත අංශවල නියුතු තරුණ ව්‍යවසායකයන් දිරිගැන්වීම උදෙසා ක්‍රියාත්මක කෙරෙන අඩු පොලී බැංකු ණය පහසුකම් තවදුරටත් පුළුල් කර ප්‍රවර්ධනය කරන ලෙස ජනාධිපති අනුර කුමාර දිසානායක මහතා අදාළ අංශ වෙත උපදෙස් ලබා දී තිබේ.

ජනාධිපති කාර්යාලයේදී පැවැති කෘෂිකර්ම, පශු සම්පත්, ඉඩම් සහ වාරිමාර්ග අමාත්‍යාංශයේ 2026 වසරේ ව්‍යාපෘති ප්‍රගති සමාලෝචන සහ 2027 අයවැය සැලසුම් පිළිබඳ සාකච්ඡාවකදී ජනාධිපතිවරයා මෙම උපදෙස් ලබා දුන්නේය.

සාකච්ඡාවේ ප්‍රධාන කරුණු

• ප්‍රගති සමාලෝචනය: කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව, ගොවිජන සංවර්ධන දෙපාර්තමේන්තුව, අපනයන කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව සහ ජාතික පසු අස්වනු කළමනාකරණ ආයතනය ඇතුළු ආයතන ගණනාවක් මගින් ක්‍රියාත්මක කරන ව්‍යාපෘතිවල වත්මන් තත්ත්වය සහ ඵලදායීතාව මෙහිදී විමසා බැලුණි.
• වාරිමාර්ග කළමනාකරණය: දිස්ත්‍රික් මට්ටමින් වාරි ව්‍යාපෘති නියාමනය කිරීම සඳහා එක් ඒකකයක් ස්ථාපිත කිරීමටත්, දිවයින පුරා පවතින වාරි ප්‍රතිසංස්කරණ සිතියම්ගත කිරීමටත් ජනාධිපතිවරයා නියෝග කළේය.
• අපනයන කෘෂිකර්මාන්තය: අපනයන කෘෂි බෝග සහ ඒ ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන ඉහළ නැංවීම සඳහා නව ව්‍යාපෘති සහ උපායමාර්ගික යෝජනා කඩිනමින් ඉදිරිපත් කරන ලෙස අමාත්‍යාංශයට උපදෙස් දෙන ලදී.
• විදේශ ණය ව්‍යාපෘති: කාලසීමාව ඉක්මවා ගොස් ඇති විදේශ ණය ව්‍යාපෘති කඩිනමින් අවසන් කිරීමට පියවර ගන්නා ලෙසත්, අනාගතයේදී පැහැදිලි අවසාන ප්‍රතිඵලයක් නොමැති කිසිදු විදේශ ණය ව්‍යාපෘතියක් අනුමත නොකරන ලෙසත් ජනාධිපතිවරයා අවධාරණය කළේය.

මෙම වැඩපිළිවෙළ මගින් කෘෂිකාර්මික අංශය නවීකරණය කරමින්, තරුණ පරපුර ආර්ථිකයට සක්‍රීයව දායක කර ගැනීමට රජය අපේක්ෂා කරයි.

2026 ජූලි 02 (වෙලින්ටන්, නවසීලන්තය) — නවසීලන්ත වැසියන්ගේ මූල්‍ය තීරණ ගැනීමේ විශ්වාසය පසුගිය කාලයට සාපේක්ෂව කැපී පෙනෙන ලෙස ඉහළ ගොස් ඇතත්, සැබෑ මූල්‍ය ස්ථාවරත්වය (Financial Resilience) අතින් තවමත් බොහෝ දෙනා අසීරු තත්ත්වයක පසුවන බව මූල්‍ය සේවා කවුන්සිලය (FSC) විසින් නිකුත් කළ නවතම දත්ත පෙන්වා දෙයි.

මූල්‍ය විශ්වාසය සහ යථාර්ථය:

• ඉහළ මට්ටමේ විශ්වාසයක්: සමීක්ෂණයට ලක්වූවන්ගෙන් තුනෙන් දෙකක පංගුවක් (66%) තමන් මූල්‍ය තීරණ ගැනීමේදී ඉතා විශ්වාසවන්ත බව පවසා ඇත.
• ඉතිරිකිරීම්වල අඩුවක්: කෙසේ වෙතත්, 25%ක් පවසන්නේ ආදායමක් නොමැති වුවහොත් තම ජීවන රටාව පවත්වා ගත හැක්කේ මාසයකට පමණක් බවයි. 23%කට එය කළ හැක්කේ උපරිම මාස තුනකට පමණි. වසර දෙකකට වැඩි කාලයක් ස්ථාවරව සිටිය හැකි බව පැවසුවේ 15%ක් පමණි.
• තරුණ පරපුරේ ගැටලු: Gen Z පරපුරෙන් 76%ක් සහ සාමාන්‍ය නවසීලන්ත වැසියන්ගෙන් 65%ක් මාසිකව මුදල් සම්බන්ධ කරදරවලින් පීඩා විඳිති.

ප්‍රධාන ගැටලු:

• උද්ධමනය සහ පොලී අනුපාත: උද්ධමනය පිළිබඳ ගැටලුව තවමත් ප්‍රමුඛතම මූල්‍ය කරදරය වුවද, එහි තීව්‍රතාවය මදක් අඩු වී ඇත. පොලී අනුපාත පිළිබඳ බිය නොවෙනස්ව පවතී.
• ආයෝජන රටාව: 20%කට වැඩි පවුල් සංඛ්‍යාවක් සතු ආයෝජන ප්‍රමාණය ඩොලර් 50,000ට අඩු වන අතර, මිලියන 1කට වඩා වටිනා ආයෝජන ඇත්තේ 4%කට පමණි.

අශාාවාදී ලකුණු: මූල්‍ය සේවා කවුන්සිලයේ ප්‍රධාන විධායක කර්ක් හෝප් මහතා පවසන්නේ තරුණ පරපුර අතර ‘කිවීසේවර්’ (KiwiSaver) කෙරෙහි ඇති උනන්දුව ඉතා යහපත් බවයි. වයස අවුරුදු 18-25 අතර තරුණයන්ගෙන් 50%ක් පමණ කිවීසේවර් සාමාජිකයන් වන අතර, ඉන් 96%ක්ම තමන්ගේ දායකත්වය අඛණ්ඩව ලබා දෙයි. නිවාස මිලදී ගැනීමට වඩා මූල්‍ය වත්කම් ගොඩනැගීම කෙරෙහි තරුණයන් වැඩි අවධානයක් යොමු කිරීම මූල්‍ය විශ්වාසය ඉහළ යාමට හේතු වී ඇති බව ඔහු පෙන්වා දෙයි.

2026 ජූලි 02 (කොළඹ, ශ්‍රී ලංකාව) — ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව විසින් 1988 අංක 30 දරන (සංශෝධිත) බැංකු පනතේ 83(ඇ) වගන්තිය ප්‍රකාරව සිදු කරන ලද විමර්ශනයකින් අනතුරුව, “Infinity Rover (Pvt) Ltd” ඇතුළු ආයතන ගණනාවක් තහනම් පිරමීඩ යෝජනා ක්‍රම පවත්වාගෙන යන බවට නිර්ණය කර තිබේ. මහජනතාව නොමඟ යවන මෙවැනි නීතිවිරෝධී ව්‍යාපෘති පිළිබඳව මහ බැංකුව විසින් නිකුත් කර ඇති තහනම් ලැයිස්තුව පහත දැක්වේ:

තහනම් පිරමීඩ යෝජනා ක්‍රම ලැයිස්තුව:

1. Tiens Lanka Health Care (Pvt) Ltd
2. Best Life International (Pvt) Ltd
3. Mark – Wo International (Pvt) Ltd
4. V M L International (Pvt) Ltd
5. Global Lifestyle Lanka (Pvt) Ltd
6. Fast3Cycle International (Pvt) Ltd
7. Sport Chain app, Sport Chain zs society Sri Lanka
8. OnmaxDT
9. MTFE App, MTFE SL Group, MTFE Success Lanka, MTFE DSCC Group
10. Fastwin (Pvt) Ltd
11. Fruugo Oline App / Fruugo Oline (Pvt) Ltd
12. Ride to Three Freedom (Pvt) Ltd
13. Qnet / Questnet
14. Era Miracle (Pvt) Ltd. සහ Genesis Business School
15. Ledger Block
16. Isimaga International (Pvt) Ltd
17. Beecoin App සහ Sunbird Foundation
18. Windex Trading
19. The Enrich Life (Pvt) Ltd
20. Smart Win Entrepreneur (Pvt) Ltd
21. Net Fore International (Pvt) Ltd. / Netrrix
22. Pro Care (Pvt) Ltd., Shade of Procare (Pvt) Ltd
23. SGO / sgomine.com
24. I.C.A.N Advertising (Pvt) Ltd සහ ඊට අනුබද්ධිත icanonlineadvertising.com / bannercuts.com / bannercuts.lk / bannercuts.net / bannercuts.org
25. Infinity Rover (Pvt) Ltd

මහ බැංකුව මහජනතාවට තරයේ අවධාරණය කරන්නේ ඉහත සඳහන් කිසිදු ආයතනයක් හෝ යෙදවුම් (Apps) සමඟ මූල්‍ය ගනුදෙනුවල නිරත නොවන්නැයි සහ එවැනි නීතිවිරෝධී ක්‍රියාවලීන් ප්‍රවර්ධනය කිරීමෙන් වළකින ලෙසයි.

2026 ජූලි 01 (වෙලින්ටන්, නවසීලන්තය) — මැදපෙරදිග ගැටුම් සහ බලශක්ති අර්බුද හමුවේ නවසීලන්ත ආර්ථිකය පසුබෑමකට ලක්ව ඇති බව පෙන්වා දෙන ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල (IMF), උද්ධමනය පාලනය කිරීම සඳහා නවසීලන්ත මහ බැංකුව (RBNZ) කඩිනමින් පොලී අනුපාත ඉහළ දැමිය යුතු බවට නිර්දේශ කර තිබේ.

IMF වාර්තාවේ ප්‍රධාන කරුණු:

• ආර්ථික පසුබෑම: මැදපෙරදිග අර්බුද සහ ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම හේතුවෙන් ජූනි කාර්තුව වන විට නවසීලන්ත ආර්ථිකය පසුබෑමකට ලක්ව ඇති බව IMF නිරීක්ෂණය කරයි. 2026 වසර සඳහා ආර්ථික වර්ධන පුරෝකථනය 2% දක්වා පහත දමා ඇත.
• උද්ධමනය: උද්ධමනය 4%ක මට්ටම දක්වා ඉහළ යා හැකි බවත්, එය මහ බැංකුවේ 2%ක ඉලක්කය වෙත රැගෙන යාමට පොලී අනුපාත කඩිනමින් උදාසීන මට්ටමකට (පසුගිය වසර අවසානය වන විට 3%ක අගයක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර තිබූ) ගෙන ඒම අවශ්‍ය බවත් පවසයි.
• මුල්‍ය ප්‍රතිසංස්කරණ: අයවැය පරතරය පියවා ගැනීමට සහ අනාගත කම්පනයන්ට මුහුණ දීමට රජය සිය මූල්‍ය ප්‍රතිපත්ති ශක්තිමත් කළ යුතුය. මහජන අංශයේ කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කිරීමේදී රැකියා කප්පාදුව ඉතා ප්‍රවේශමෙන් කළ යුතු බව ද IMF පෙන්වා දෙයි.

IMF විසින් යෝජනා කරන ලද තීරණාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ:

• අවුල්පත් සහ විශ්‍රාම වැටුප්: ජනගහනය වයස්ගත වීම නිසා පැන නගින අභියෝගවලට මුහුණ දීමට විශ්‍රාම යන වයස ඉහළ දැමීම සහ ‘මාධ්‍ය පරීක්ෂාව’ (Means testing) ක්‍රියාවට නැංවීම වැනි ප්‍රතිසංස්කරණ හදිසි අවශ්‍යතාවක් ලෙස IMF අවධාරණය කරයි.
• බදු ප්‍රතිසංස්කරණ: රජයේ ආදායම වැඩිකර ගැනීම සඳහා පුළුල් පදනමකින් යුතු ‘ප්‍රාග්ධන ලාභ බද්දක්’ (Capital Gains Tax) හඳුන්වා දීම සහ ඉඩම් අගය මත බදු පැනවීම වැනි කරුණු සලකා බැලිය යුතු බව ඔවුන් පවසයි. මෙය නිවාස ක්ෂේත්‍රයේ පවතින අසාමාන්‍ය ආයෝජන ක්‍රමවේද අඩු කිරීමට උපකාරී වනු ඇත.
• කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI): නවසීලන්තය කෘත්‍රිම බුද්ධිය ආර්ථිකයට එක් කර ගැනීම සඳහා සුදුසු රටක් වුවද, එමගින් රැකියා ක්ෂේත්‍රයට එල්ල විය හැකි බලපෑම් පිළිබඳව දැඩි අවධානයක් යොමු කළ යුතුය.

නවසීලන්තය සඳහා වූ IMF ප්‍රධානී යන් කැරියර්-ස්වෝලෝ (Yan Carriere-Swallow) මහතා ප්‍රකාශ කළේ, උද්ධමනය පාලනය කිරීමේදී මහ බැංකුව ඉතා කඩිසර (Nimble) විය යුතු බවයි.

2026 ජූනි 30 (ඕක්ලන්ඩ්, නිව්සීලන්තය) — ණය ගිවිසුම් සහ පාරිභෝගික මූල්‍ය පනත (CCCFA) යටතේ සිදු වූ උල්ලංඝනයන් සම්බන්ධයෙන් බැංකු තුනක් සමඟ නව එකඟතාවන්ට පැමිණීමට වාණිජ කොමිෂන් සභාව (Commerce Commission) සමත් වී තිබේ. මෙම පනත ක්‍රියාත්මක කිරීමේ වගකීම හෙට (ජූලි 1) සිට මූල්‍ය වෙළඳපොළ අධිකාරිය (FMA) වෙත පැවරීමට නියමිත අතර, එයට පෙර මෙම බැංකු සමඟ ඇති කරගත් එකඟතාවන් සුවිශේෂී වේ.

බැංකු සහ උල්ලංඝනයන්:

• ASB, TSB සහ නෙල්සන් ගොඩනැගිලි සංගමය (Nelson Building Society): යන ආයතන තුනම ණය දීමේදී වගකීම් සහගත නොවීම සහ පනතේ නීති උල්ලංඝනය කිරීම පිළිගෙන ඇත.
• ප්‍රධාන ගැටලු:
  • ASB: ඕවර්ඩ්‍රාෆ්ට් (overdrafts) ලබා දීමේදී සහ ඒවා වෙනස් කිරීමේදී පාරිභෝගිකයින්ගේ ගෙවීමේ හැකියාව නිසි ලෙස ඇගයීමට ලක් නොකිරීම.
  • TSB: නීතිමය වශයෙන් අවශ්‍ය පද්ධති සහ පාලනයන් නොමැති වීම නිසා පාරිභෝගිකයින්ගෙන් අමතර අය කිරීම් සිදු කිරීම.
  • නෙල්සන් ගොඩනැගිලි සංගමය: සංක්‍රමණික සේවකයින් 37 දෙනෙකුගේ ගෙවීමේ හැකියාව නිසි ලෙස තක්සේරු නොකිරීම සහ පොලී අනුපාත වැරදි ලෙස අය කිරීම.

වාණිජ කොමිෂන් සභාවේ ජයග්‍රහණ:

• පසුගිය වසර 20ක කාලය තුළ නඩු 60කට අධික සංඛ්‍යාවක් අධිකරණයට ඉදිරිපත් කර, ඩොලර් මිලියන 100කට අධික දඩ සහ වන්දි මුදල් ලබා ගැනීමට කොමිෂන් සභාව සමත් විය.
• පාරිභෝගිකයින් වෙත රුපියල් මිලියන 90කට ආසන්න වන්දි මුදල් ලබා දීම මෙම කාර්යභාරයේ සාර්ථක අවසානයක් ලෙස සලකයි.
• මෙම ආයතන තුනම තමන් සිදු කළ වැරදි තමන් විසින්ම හෙළි කිරීම (self-reported) විශේෂත්වයකි.

2026 ජූනි 30 — ගල්ෆ් කලාපයේ උද්ගතව ඇති නොසන්සුන්කාරී තත්ත්වය සහ ඒ හේතුවෙන් ගෝලීය උද්ධමනය ඉහළ යා හැකි බවට මතු වූ බිය නිසා ලෝක වෙළෙඳපොළේ රන් මිල පහත වැටී ඇත.

මිල පහත වැටීමට බලපෑ කරුණු:

• උද්ධමන බිය: ගෝලීය උද්ධමනය ඉහළ යාම හේතුවෙන් අමෙරිකානු ෆෙඩරල් රිසර්ව් බැංකුව විසින් පොලී අනුපාත තවදුරටත් ඉහළ දමනු ඇතැයි ආයෝජකයින් අපේක්ෂා කරයි.
• පොලී අනුපාත බලපෑම: රන් වැනි ලෝහ සන්තකයේ තබා ගැනීමෙන් ස්ථාවර පොලී ආදායමක් නොලැබෙන බැවින්, පොලී අනුපාත ඉහළ මට්ටමක පවතින වටපිටාවක රන් සඳහා පවතින ආකර්ෂණය අඩු වී ඇත.
• පොලී අනුපාත අපේක්ෂා: ෆෙඩරල් බැංකුව මෙම වසරේදී තවත් තුන් වතාවක් පොලී අනුපාත ඉහළ දැමීමට ඉඩ ඇති අතර, ලබන සැප්තැම්බර් මාසයේදී පොලී අනුපාත වැඩි වීමේ සම්භාවිතාව සියයට 61ක් පමණ වේ.
• මැදපෙරදිග අස්ථාවරත්වය: සාම සාකච්ඡාවල ප්‍රගතිය පිළිබඳ ආයෝජකයින් තුළ පවතින අවිශ්වාසය රන් මිල කෙරෙහි බලපා ඇති අතර, කලාපීය නොසන්සුන්තාව නිසා බොරතෙල් මිල ඉහළ යාම ගෝලීය උද්ධමනය උත්තේජනය කිරීමට හේතු වී ඇත.

වත්මන් රන් මිල ගණන්:

• ලෝක වෙළෙඳපොළේ ක්ෂණික රන් මිල සියයට 0.9කින් පහත වැටී රන් අවුන්සයක් අමෙරිකානු ඩොලර් 4,049.90ක් දක්වා අඩු වී තිබේ.
• අගෝස්තු මාසය සඳහා වන රන් මිල සියයට 0.8කින් පහත වැටී ඩොලර් 4,063.50ක් ලෙස සටහන් වී ඇත.